artigo 2. O DEREITO A
ASISTENCIA SANITARIA NAS PRISIONS. O RECLUSO DROGODEPENDENTE Inma
Valeije Alvarez. Profesora
Titular de DereITo Penal na UniversidadE de Vigo
1. Cárcere
e Drogodependencias.
Non hai
temeridade algunha en afirmar que
boa parte da poboación penitenciaria se atopa privada de liberdade por
feitos que algo teñen que ver cás drogas.
De feito segundo un Portavoz de Institucions Penitenciarias en España o total da poboación
reclusa é de 52.000 persoas, o 60 % consume drogas e o 55% segue algún programa de tratamento
con metadona ou algún outro sistema para desintoxicarse ou aliviar a adición ás
drogas. Facéndose tímidamente eco da creenza xeralizada de que os centros
penitenciarios non son o lugar idóneo para o tratamento da drogadicción, o actual
Código penal, tra-la entrada en vigor da
LO 15/2003 de 25 de novembro, contempla unha serie de reformas que poden
contribuir a reduci-la poboación penitenciaria toxicómana nas cárceres
españolas. Neste senso o novo art. 87 CP prevé a posibilidade de suspender as
penas de cárcere ós drogodependentes con condenas de ata 5 anos de cárcere,
pudendo aplicárselle a reos habituais o
desaparecer esa limitación na nova redacción. É preciso que un centro
acredite que o condenado está deshabituado ou en tratamento. Obviamente, o seu
ingreso no centro penitenciario se
condiciona a que non o abandone. Pola súa parte, o art. 378 CP, recolle un tipo
privilexiado, permitindo o xuiz rebaixar en un ou dous graos a pena o reo que,
en un delito contra a saude pública, sendo drogodependente no momento da comisión dos feitos, acredite
suficientemente que finalizou con éxito
un tratamento de deshabituación, sempre que a cantidade de sustancia prohibida
non fora de notoria importancia ou de extrema gravidade. Tamén o novo art. 508.2 LECr. prevé que, si o
imputado drogodependente se achara sometido a tratamento e o ingreso en prisión
puidera frustrar o seu resultado, a medida de prisión provisional poderá ser
sustituida polo ingreso nun centro para continua-lo tratamento, sempre que os
feitos sexan anteriores o inicio do programa terapéutico.
Polo que se refire ós programas de deshabituación
para drogodependentes as líñas xerais de actuación da administración
penitenciaria en materia de drogodependencias aparecen deseñadas no art. 36 da LOXP, no RP e fundamentalmente na Circular 5/1995 de 15 de febreiro completadas por un documento denominado “Consideracions
estratéxicas da intervención”, que recollen
catro principios fundamentais:
- Plurifocalidade da intervención (programas de
tratamento integral) -Normalización
(campañas permanentes non temporais)
-Coordinación e integración (con participación de
equipos penitenciarios e da comunidade)
-Interconexión
(dos centros penitenciarios e as institucions da comunidade). Sobre
estas bases, cada centro penitenciario pode ofrecer a totalidade de programas que existen co obxetivo de dirixir a cada interno o tipo de intervención máis
idóneo para él, dependendo das súas necesidades. Nembargantes pode advertirse
que na maioría dos centros hai unha práctica inexistencia de programas de
deshabituación de carácter integrador, na medida de que os programas de
metadona se limitan a dispensar esta sustancia.
A intervención e o tratamento dos reclusos
drogodependentes está baseada na xustaposición do modelo penal (tratamento
contra toxicomanías como parte do
tratamento penitenciario) e do modelo
médico (recuperación da saude), o que da lugar a unha serie de prestamos,
paralelismos e contradiccións. Funcionando en ocasións como modelos antagónicos
no que novamente nos encontramos con
unha subordinación da saude dos internos toxicómanos o tratamiento[1]. Tratamento penitenciario son as actividades directamente encamiñadas
a reeducación e reinserción dos penados
que obrigan a que modifique aqueles
sectores e rasgos da súa personalidade directamente relacionados ca actividade delictiva (no caso do drogodependente que renuncie a súa
adicción porque normalmente está estreitamente relacionada ca comisión de
delitos contra a propiedade ou contra a saude pública). Polo contrario, os
programas de deshabituación consisten na asimilación drogadicto- recluso que
debe ser sometido a diagnósticos, terapia, que precisa de determinados
fármacos, controis sanitarios aleatorios para comproba-lo seguemento do
programa e evitar que puntuais fracasos o poñan en perigo e fagan perder o
interno os beneficios penitenciarios adquiridos pola súa participación voluntaria nos mesmos.
2.
Programas de deshabituación para drogodependentes.
No eido
penitenciario, o R.P en sede de tratamento articula diversas
posibilidades de organización de programas de deshabituación, segundo esquemas
máis ou menos ríxidos en canto o réxime de vida do interno, de forma que alomenos
teóricamente se poden asignar o interno
que quere someterse ós mesmos, o máis axeitado o seu perfil.
Tipoloxías:
a) As Comunidades Terapéuticas: o art. 115 do Regulamento
Penitenciario recollido no Título V en
sede de tratamento posibilita a
constitución de grupos de internos en réxime de comunidade terapéutica, sistema
de organización que se caracteriza pola importancia que o tratamento acada (o
conxunto de actividades e a organización global esta minuciosamente programada
e prevista), ata o punto que a Xunta de Tratamento, que esté ou fronte da mesma
asume as funcións que ten
atribuidas o Consello de Dirección e a
Comisión disciplinaria do centro con exclusión tan so das que se refiren os
aspectos económicos administrativos, según establece o apartado segundo do citado art. 115[2].
b) Programas de atención especializada: a
posibilidade de programas de actuación especializada se recolle nos arts. 116 e
117 do RP. O art. 116 establece a obligación da Administración de ofertar a todo interno con dependencia a
sustancias psicoactivas que o desexe a
posibilidade de seguir programas de tratamento e deshabituación con
independencia da súa situación procesal,
esto é, sexa preventivo sexa penado Nembargantes, a clasificación en certos
supostos e indirectamente a traxectoria
penitenciaria do suxeito, no que se inclue a traxectoria disciplinaria, a situación procesal e incluso o propio
delito cometido si poden condicionar a aplicación de determinados programas. O
propio art. 117 do RP o regular as
medidas reximentais para a execución de programas especializados para penados clasificados en
segundo grao, esixe que cando ditos programas incluan a saida a unha
institución exterior o interno debe
presentar un perfil de baixa
peligrosidade social e non ofrezca riscos de quebrantamento de condena e hai
opcions que, polo grao de autogoberno que significan si que están condicionadas
polo grao de clasificación, caso do cumplimento en unidades
extrapenitenciarias ou unidades
dependentes.
c) As Unidades dependentes. O art. 165 do RP
establece a posibilidade de constituir Unidades dependentes determinando que
son unidades arquitectónicas destinados a internos clasificados en terceiro
grao, as cales se caracterizan por estar
ubicadas fora do recinto dos Centros penitenciarios, preferentemente en vivendas ordinarias
do entorno comunitario sen ningún signo de distinción externa relativo a súa adicación e que ofrecen
servizos e prestacións de carácter formativo. A xestión se fai de forma directa e preferente por institucións, asociacions ou organismos públicos ou privados, en todo
caso non penitenciarios, sen perxuizo da
participación que a administración
penitenciaria pode ter nas tarefas con
persoal de ela dependente e sen perxuizo
das funcions de control e coordinación,
que en todo caso lle competen. O funcionamento e seguemento das Unidades
dependentes está regulado pola Circular 17/95.
3.
Programas de reducción de riscos.
Actualmente, e vistos os
escasos resultados ós que conduciu a
utilización en exclusiva do modelo penal, pero sobre todo derivados da
extensión da SIDA entre a poboación penitenciaria e outros problemas sanitarios derivados da
practica endovenosa clandestina, se
elaboraron unhas orientacións máis pragmáticas de tipo socio sanitario
que se concretaron nas denominadas políticas de reducción de
danos, prácticas que recibiron o apoio de organismos
internacionais como a Unión Europea e a
Organización Mundial da Saude. (Resolución do
Consello de Ministros de 16 de maio de 1989). Moitos sectores
profesionais contemplan estas medidas como unha implantación de medidas
técnicas tales como a posta en marcha de programas de mantemento e tratamento
con metadona e outros sustitutivos (xa se fala de suministro de heroína e morfina[3]), de suministro e intercambio de
xeringuillas, e preservativos, de
intervención sanitaria directa, programas moves con recursos informativos o
recursos socio- sanitarios, centros de
acollida de baixa esixencia ou asociacions de usuarios. Estas medidas supoñen
unha ampliación das necesidades de intervención a través da diversificación e
se recoñece que deben estar incardinadas en un conxunto de medidas sociais máis amplas, sen as cales as primeiras serían inviables.
Estas prácticas implican unha certa normalización non xa dos usos das drogas,
senón da coexistencia cás drogas como fenómeno social e esta normalización ten
importantes zonas de incompatibilidade
cás políticas prohibicionistas dentro do ámbito penitenciario (por exemplo,
aumento de sancions penitenciarias), e non deberan ser un medio para controlar
e disciplinar a poboación reclusa (consecución da paz dentro das prisións
mediante o troco de a boa conducta do interno a cambio de metadona).
O contrato terapéutico impón unhas pautas de
comportamento cuxo descoñecemento polo interno provocan a expulsión do programa
e son as seguintes:
1. Asistir as actividades concertadas polo
responsable do equipo responsable do tratamento.
2. Tomar a metadona en presencia do profesional
responsable gardando puntualidade, orden e corrección a hora da administración.
3. Renunciar a coñecer a dose de metadona que se administra durante o tratamento.
4. Compromiso de permitir os controis analíticos de ouriños en calquera
momento do tratamento.
5. Queda totalmente prohibido ter, vender ou consumir calquera fármaco ou
sustancia non prescrita médicamente.
6. Queda totalmente prohibido o roubo, a agresión,
as ameazas físicas e verbais ademáis da comisión de outras faltas graves.
BIBLIOGRAFIA
AAVV. L´empresonament a Catalunya. Observatori del
Sistema Penal i els Drets Humans. Barcelona 2004.
ABA CATOIRA, A.: La limitación de los derechos
fundamentales por razón del sujeto: los parlamentarios, los funcionarios y los
reclusos. Madrid 2001
ARMENTA GONZÁLEZ–PALENZUELA, F.J./RODRÍGUEZ
RAMÍREZ: Reglamento penitenciario comentado: análisis sistemático y
recopilación de legislación. (2 ed. Sevilla 2002
AYMERICH CANO, C.”: Reximen fechado e cárceres de
máxima seguranza. Unha reflexión desde o Dereito Administrativo”. En Anuario de
Dereito da Universidade da Coruña. Vol. I, A Coruña 1998.
AYMERICH CANO C.: “A responsabilidade patrimonial
da Administración pola morte de internos en centros penitenciarios” en Anuario
da Facultade de Dereito da Universidade da Coruña, número
BLANCO ARCE F.X., LÓPEZ- GUERRERO P., LORENZO
CONDE B.; LOSADA DIEGUEZ J.M. y MAYO MARTÍNEZ, B (Comisión de asesoramento
xurídico penitenciario (CAXPOU) del Ilmo. Colegio de Abogados de Ourense):
“Seguridad social y salud en el ámbito penitenciario en
Cuaderno de Derecho Penitenciario
número 10, del Ilmo. Colegio de Abogados de Madrid. 2004.
BRANDARIZ GARCÍA,
J. A.: Departamento Especiales y FIES-1 (CD): “La cárcel dentro de la
cárcel” En Panóptico, número 2 .2º
semestre, Barcelona 2001.
BERDUGO GÓMEZ DE
BOIX REIG, J./ORTS BERENGUER, E.”: El delito de
sanciones o privaciones indebidas y uso de un rigor innecesario” en El nuevo
Código penal: presupuestos y fundamentos. Libro Homenaje al Prof. Doctor Don
Ángel Torio López. Granada 1999.
BUENO ARÚS F.”: La eficacia de los derechos
fundamentales reconocidos a los reclusos en el art. 25 de
BUENO ARÚS, F.: “Límites del consentimiento en la
disposición del propio cuerpo desde la perspectiva del Derecho penal”, Poder
Judicial, número 15.
BUENO ARÚS, F.”: El Consejo de Europa y el Derecho
penitenciario”, en
CERVELLÓ DONDERIS, V.: “La huelga de hambre
penitenciaria y límites de la
alimentación forzosa” en Estudios penales y Criminológicos. Tomo XIX.
Universidad de Santiago de Compostela, 1996.
CERVELLÓ DONDERIS, V: . Derecho penitenciario.
Valencia 2001
CORCOY BIDASOLO M.”: Consentimiento y
disponibilidad sobre bienes jurídicos personales. En particular: eficacia del
consentimiento del paciente en el tratamiento médico quirúrgico” en El nuevo
Código penal: presupuestos y fundamentos. Libro Homenaje al Profesor Doctor Don
Ángel Torio López. Granada 1999.
DEFENSOR DEL PUEBLO: “Informes, estudios y
documentos de estudio sobre la situación penitenciaria y los depósitos
municipales de detenidos, años 1988-
DÍEZ
RIPOLLÉS, J.L.:“La huelga de hambre en el ámbito penitenciario”, estudio
publicado en Cuadernos de Política
Criminal, número 30, 1986
DÍEZ
RIPOLLÉS, J.L.”: La huelga de hambre en el ámbito penitenciario”en
“Política criminal y Derecho Penal, estudios”. Valencia 2003.
GALLEGO ANABITARTE: “Las relaciones especiales de
sujeción y el principio de legalidad de
GARCÍA MACHO: Las relaciones especiales de
sujeción en
GARCÍA VALDÉS, C: Comentarios a la legislación
penitenciaria. Madrid 1982.
LAMARCA PÉREZ
C.: “Régimen penitenciario y Derechos fundamentales” en Estudios Penales y Criminológicos, Vol.
XVI. Universidad de Santiago de Compostela, 1993.
GRUPO DE TRABAJO CAPRI: “Informe del sobre calidad
de la asistencia sanitaria en centros penitenciarios españoles, Revista
Española de Sanidad Penitenciaria 2003.
LASABAGASTER HERRARTE: Las relaciones de sujeción
especial. Madrid 1994
LEGANÉS GÓMEZ S.: Clasificación penitenciaria,
permisos de salida y extranjeros en prisión. Madrid 2002.
LÓPEZ BENÍTEZ: Naturaleza y presupuestos
constitucionales de las relaciones especiales de sujeción. Madrid 1994.
LUZÓN PEÑA, D. M.”: Estado de necesidad e
intervención médica (o funcionarial o de terceros) en casos de huelga de
hambre, intentos de suicidio y autolesión, algunas tesis” en Avances de Medicina
y Derecho penal, (Santiago Mir Puig ed.), Instituto de Criminología de
Barcelona 1988.
MATALLÍN
EVANGELIO, A. “ Tutela penal de los derechos fundamentales a la
intimidad, integridad física y moral frente a intervenciones ilícitas.”
(Ejercicio de titularidad presentado para concursar a la plaza de Profesora
titular de Derecho Penal en
MAPELLI CAFFARENA, B.: Principios fundamentales
del sistema penitenciario español. Bosch.1983,
MAPELLI
CAFFARENA, B: “Las relaciones especiales de sujeción y el sistema
penitenciario” en Estudios penales y Criminológicos, Vol. XVI. Universidad de
Santiago de Compostela 1993.
MAPELLI CAFFARENA, B.: “Contenido y límites de la
pena privativa de libertad (sobre la
constitucionalidad de las sanciones disciplinarias de aislamiento)” en El nuevo
Código penal: presupuestos y fundamentos. Libro Homenaje al Profesor Doctor Don
Ángel Torio López. Granada 1999.
MARCOS MADRUGA,
F.: Aspectos jurídicos y normativos
de los tratamientos con metadona en prisión. Diario
MUÑAGORRI LAGUÍA, I: “Reflexiones sobre la
pena de prisión en el nuevo Código penal
de 1995: polifuncionalidad e incremento represivo de la complejidad penal”.
Estudios Penales y Criminológicos.
Universidad de Santiago de Compostela. Tomo XXI (año 1998.
ORTS
BERENGUER, E./GUINARTE CABADA,
G.: “Consideraciones en torno a la vertiente jurídica del consentimiento
informado” en
QUINTERO OLIVARES, G./CAVANILLAS MÚGICA S./ DE
LLERA SUÁREZ-BARCENA, E.:
RÍOS MARTÍN J./CABRERA CABRERA, P.J.: Mil voces
presas. Universidad Pontificia de Comillas
RÍOS MARTÍN, J.”:Realidad penitenciaria la
justicia penal vista desde sus consecuencias” en Derecho penitenciario. Vol.
II. Consejo General del Poder Judicial. Madrid 2004.
RÍOS MARTÍN, J.C.: “Ficheros de especial
seguimiento: análisis de la normativa reguladora, fundamentos de su ilegalidad
y exclusión del ordenamiento jurídico”. Cuadernos de Derecho Penitenciario.
Número 3. Colegio de Abogados de Madrid, 2004.
RÍOS MARTÍN
J.C.: Manuel de ejecución penitenciaria. Defenderse en la cárcel. (4ª ed..
Madrid 2004.
RIVERA BEIRAS, I. : La devaluación de los derechos
fundamentales de los reclusos: la construcción de un ciudadano de segunda
categoría. Barcelona 1997.
RIVERA BEIRAS, I: La cárcel y el sistema penal (en
España y en Europa) en Sistema penal y problemas sociales (coord. Roberto
Bergalli), Valencia 2003.
RODRÍGUEZ MOURULLO, G.”: Artículo 15: derecho a la
vida” en Comentarios a
SÁNCHEZ BURLÓN J.Mª: Los pacientes mentales en
prisión, en Revista de
SILVA SÁNCHEZ, J.M.: “Aspectos de la comisión por
omisión. Fundamentos y formas de intervención. El ejemplo del funcionario
penitenciario”. En Cuadernos de Política
Criminal 1989.
SILVA SÁNCHEZ, J.M.: “Muerte violenta del recluso
en centro penitenciario ¿Sólo responsabilidad patrimonial de
SILVA SÁNCHEZ, J.M.: “El SIDA en la cárcel:
algunos problemas de responsabilidad penal”, en
Problemas jurídico penales del SIDA. Barcelona 1993.
ROMANI ORIOL: “Prohibicionismo y drogas: ¿un
modelo de gestión social agotado?”en
Sistema penal y problemas sociales. (Roberto Bergalli coordinador y
editor. Valencia 2003.
TAMARIT
SUMALLA, JM. , GARCÍA ALBERO, R., SABENA GRAU, F., RODRÍGUEZ PUERTA, M.
J.: Curso de Derecho penitenciario. Valencia
2001.
VIVES ANTÓN, T.; ORTS BERENGUER, E.; CARBONELL
MATEU, C; GONZÁLEZ CUSSAC. J.L; MARTÍNEZ –BUJÁN, C.: Derecho penal. Parte
especial. Valencia 2004.
[1] Vid. Romani
Oriol: “Prohibicionismo y drogas:¿un modelo de gestión social agotado?”en Sistema penal y problemas sociales. (Roberto
Bergalli coordinador y editor).Valencia 2003. págs. 429-448
[2] El origen de estos programas tiene lugar tras
[3]En el periódico
el País, martes 8 de febrero de 2005, aparece la noticia que el Gobierno vasco presenta un proyecto pionero para la dispensación de
heroína a los presos. Dicho programa
sólo tiene precedentes penitenciarios en Suiza. La experiencia piloto se
llevará a cabo en la cárcel de Nanclares de Oca que dispensara heroína a 60
internos adictos aquella sustancia, siempre que hayan fracasado previamente en
dos tratamientos de metadona.