artigo
Introducción
Os trocos
que se dan nos sistemas de transmisión da comunicación e aprendizaxe que
supoñen a aplicación das novas tecnologías, significan evidentes
transformacións na solidaridade e a xeralización do e-learning.
Dase unha profunda transformación na realidade
social e no análise dos fenómenos que xurden co emprego das novas tecnolóxías
na comunicación, en especial pola utilización de webs para a transmisión do
coñecemento e o emprego das TIC no aprendizaxe ca xeneralización do e-learning
dos que este artigo non pretende sinon dar unha primeira apoximación.
Analizanse as redes de webs que fan que ese fenómeno non sexa aillado. Hoxe en
dia non é viable unha institución que non empregue a rede como medio de
difusión dos seus obxetivos e actividades.
Imos a analizar a realidade social, amosando que
ésta é moi diferente de aquela que provocou o modelo do capitalismo e que produce
novos fenómenos que precisan ser estudiados e que neste artigo non podemos mais
que poñer de menifesto e decribir algunha edas súas características.
Concepto de
Exclusión.
Exclusión social[1] supón a denominación nova dun vello
fenómeno que supón a expulsión dos mecanismos da sociedade a determinados
colectivos. Os grupos excluidos teñen un papel predeterminado e as excepcions
do modelo non confirman a regra do funcionamento xeral senón que son casos
aillados, excepcionais, raros. Como excepcions, cabe citar a un deputado de etnia xitana, unha muller
ministra,… De excepcional pode-se calificar a posesión por parte de algún
membro dunha minoría excluida dun cargo (público ou privado) relevante. A nova
denominación trae consigo un novo enfoque.
Require un replantexamento dos estudos feitos ata o de ágora.
Anque legalmente (pola Constitución
do 78) “todos somos iguais ante a lei”, na práctica non é así, o que obriga a
fixar cuotas ou establecer raras paridades, subvencionar e axudar a numerosos grupos excluidos, isto non sería
senón un camiño para acada-la integración ou a igualdade protexida, mentras
subsista a desigualdade que as crea a que salva a sua constitucionalidade.
Os particulares, pola súa banda,
arbitraron unha serie de mecanismos, seguindo o sistema capitalista no que
estan inmersos, ainda que non cá súa lóxica do máximo beneficio económico,
senón o beneficio social (é decir cunha
lóxica diferente a do propio sistema): autoemprego, cooperativas, sociedades
laborais, ONG´S, voluntariado... son realidades que perseguen a integración de
colectivos difíciles (mulleres, ex-presos, drogodependentes, enfermos da SIDA,
discapacitados, pobres, etc.) ou simplemente loitar contra o desemprego creando
postos de traballo, e decir cousas que non son máximo beneficio (e por tanto
non siguen a norma do sistema).
O modelo imperante
transformase, de dar o papel máis importante o estado como corrector dos
desequilibrios, a seguir nesta terceira vía que vai abrindose paso. O
particular asume o sistema de mercado no que esta inmerso; pero posúe
obxectivos diversos do máximo beneficio económico. Xurde así a economía social:
as cooperativas de traballo asociado, de inserción, as sociedades laborais ou
simplemente os autónomos que queren garantiza-lo seu posto de traballo (moitas
veces ineficiente dende a óptica capitalista ortodoxa). 
Dende as derradeiras décadas do século XX e con
máis nitidez no seculo XXI, por poñer unha data a un proceso que vaise
desenrrolando cara un sentido pero non é doado poñerlle principio nin ten fin
(polo de agora), dase un profundo
proceso de transformación e troco na sociedade, na economía, na cultura, nos
estilos de vida, etc., derivados dunha nova revolución tecnolóxica asociada ós
progresos que en materia de telecomunicacións, computación e biotecnoloxía se
veñen sucedendo tra-la II Guerra Mundial, o troco é profundo, non pode ser
analizado cos instrumentos de análise do vello capitalismo originario e elo
manifestase tamén como non podis ser doutro xeito na solidaridade. Os trocos
son cointinuados e a senda progresiva ou exponencial.
Os equilibrios tenden a ser asimétricos e non paretianos como
pon de manifesto o traballo de Stiglitz.
Danse situaciones mellorables para todos os participantes si melláramos a
información.
Así, a exclusión social é un indicador de desigualdade que
non ten igual significado no primeiro que no tercer mundo. Non se establece
comparación cun termo absoluto senón relativo. Non se da un límite absoluto
(por ejemplo de pobreza) senon relativo (así por ejemplo gran parte dos pobres
da UE serían ricos en outro entorno ej China).
Procesos diferentes
Pódese observar doadamente que a sociedade actual non ten
moito que ver coa sociedade da revolución industrial que xenerou vellos
esquemas, Masuda (1980)[2]senta
as bases para caracterizar a nova sociedade emerxente, ainda que de xeito non
absoluto a nova sociedade, coñecida como a Sociedade da Información, ista tende
a favorecer a creatividade intelectual fronte ao consumo material propio da
Sociedade Industrial precedente. A
calidade (diferenciación de productos,…) fronte a cantidade.
Elo xenera novas demandas e novas ofertas, Stiglizt (1998)[3]
asocia a idea de crecemento co a incorporación de novos servicios e plantexa
que estamos ante cambios tan profundos que permiten deseñar un novo sistema ou
tercera vía, que plantexa o fin da socialdemocracia e do socialismo e
capitalismo como estaban concebidos na súa orixe.
Na nova sociedade emerxente, que poderíamos sen dificultade
denominar Sociedade da Información; prodúcese un fenómeno relevante: a
xeneralización do uso de Internet o cal favoreceu a circulación de fluxos de
información entre calquera punto do planeta de forma sinxela e rápida. Con
Internet desaparecen as resistencias espaciais e as distancias que separaban as
comunidades e individuos á hora de establecer comunicacións e intercambios de
informacións. A dependencia temporal tamén foi moi relaxada. O tempo adicado o
aprendizaxe e moito mais libre e dependente do usuario. Por outra banda, con
Internet ábrese un novo mundo de relacións de dependencia, aínda moi difícil de
avaliar nas súas consecuencias. Cunha denominación que tamen creou escola a
Fenda Dixital sinala territorios á marxe do desenvolvemento económico e social
pola falla de cultura e uso das TIC. O eixo espacio-tempo deixa de ser tan
decisivo.
Papel das TICs
É importante un decisivo posicionamento cara o emprego das TIC,
que posibilita o nacemento da aldea global. Un aprendizaje e un aproveitamento
das TIC.
As novas posibilidades dos
territorios están na facilidade dos seu membros para acceder a nova tecnoloxia
o seu aprencizaxe e o seu emprego cotiá.
Na eurorexión que conforman Galiza e
o Norte de Portugal os datos ainda son baixos, cumpre facer un esforzo
nese senso, vexamos algún dato que amosa algún exemplo clarificador:
Un
37,10% dos fogares galegos contan con ordenador persoal (Pc), o que supón un
2,10% máis que o pasado ano 2003. Aínda así, Galicia segue por debaixo da media
europea en canto a penetración de ordenadores no fogar, que no 2003 acadaba o
45%, segundo datos do ECATT. En comparación con Alemaña, un dos países máis
desenvolvidos en canto a TIC en Europa, a distancia aínda é maior: alí o 53% dos
fogares teñen Pc. Ó preguntar ós enquisados que non teñen Pc (o 62,9%) cal é a
razón pola que non o mercan, o 60,9% respondeu que non o precisa, o que da unha
idea da falta de información e adaptación ás novas tecnoloxías que existe na
nosa comunidade. O 31% restante esgrime como razón que non sabe utilizalo. Este
grande descoñecemento pon de manifesto a necesidade dunha sensibilización
permanente sobre as novas tecnoloxías no noso país.
O 17,6% dos galegos están conectados á Rede dende o seu fogar, a meirande parte
deles concentrados no medio urbano. É esta unha cifra baixa en comparación co
40% dos europeos, segundo datos do Eurobarómetro do 2002. Para facernos unha
idea, en Alemaña, un dos países máis avanzados, o 44% da poboación está
conectada á Rede. A principal razón pola que os galegos non dispoñen de
conexión a internet na casa é porque non a necesitan (31,8%). O alto custo
dunha conexión é a segunda razón (25,7). O feito de non ter conexión no lugar
onde viven ocupa o cuarto lugar desta lista, e está relacionado en grande
medida cos problemas de dispersión xeográfica da realidade rural galega.
A maioría dos galegos conectados á Rede escollen o módem analóxico
(64,6%) como primeira forma de acceso, ó igual que a maioría dos europeos: a
media europea é un 72%. Tamén en Alemaña, un dos países europeos máis avanzados
é o método preferido (58%), seguido do RDSI (45%). O ADSL é o
seguinte medio de conexión máis utilizado en Galicia: supón o 13,5%, mentres
que pola contra en Europa o segundo método máis escollido é o RDSI (16%). A
forma que menos empregan os internautas galegos para conectarse á Rede é o
teléfono móbil (4%), coincidindo coa media europea, a diferencia dos alemáns
(17%), que o que menos usan é o cable (9%). No noso país, o cable supón a
forma de conexión utilizada polo 5,5% dos internautas, mentres que en Europa
escóllena o 10%. Por último, un 7,5% das conexións a Internet en Galicia
decántanse polo RDSI , así como o 16% dos europeos e
o 4,5% dos alemáns.
A maior transmisión do coñecemento e un máis doado acceso a este,
posibilitado po-las TIC permitirá desenvolver social e economicamente (e non so
crecer[4])
os espacios periféricos xa que logo os espacios liberanse da sua dependencia
espacio temporal na nova sociedade da Comunicación emerxente fronte a unha
sociade chamemoslle da producción (física) na que os imputs tiñan influencia e
posibilitaban, se non marcaban os procesos de crecemento. Na nova sociedade da
Información o imput fundamental e o capital humán, a creatividade, etc. E iso
non ten localización espacio-temporal concreta.
Trocos na estructura da solidaridade
A resposta as necesidades que amosan
os individuos pode ser diversa na súa orixe. Teóricamente e simplificando moito
as formas de satisface-las necesidades se dividen en tres: mercado, estado ou tercera vía.
Recentemente abundan as asociacions, cooperativas e sociedades laborais que
actúan no mercado, venden, compran,...
pero a súa lóxica non é o máximo beneficio económico senón que amosan outra faciana, un beneficio
social.
A Economía Social, Terceiro sector,
Terceira vía,…. pretenden cubrir unha febleza nas demandas do cidadán e que o estado ou o
mercado non satisfan plenamente.
Ante esta realidade, os particulares asocianse creando sinerxías sociais; o papel
social de gobernos e entidades
muda, convirtense en aliados
estratéxicos, fomentando as actitudes positivas (premiando ás que seguen a liña
correcta).
Existen fisuras no
funcionamento do mercado e na actitude correctora do Estado que os
particulares e as asociacions tentan cubrir. Pódense dar duplicidades
(abordando unha necesidade similar) pero a boa intención e o empeño na laboura
a desenrrolar, soe suplir con creces calquera deficiencia.
Moitas redes de asociacions estan a ter boa acollida e a
participación das institucións medra. Exemplos como: participación cidadá dos
concellos (especialmente activa en Vigo), Coruña solidaria, Socialia (da
Fundación Caixa Galicia), etc.
Facer viable que esas asociacions extendan a súa rede protectora
e asegurarse que o fan con boa fe e cá ética correcta son así as misions
fundamentais das redes de redes ou asociacions de asociacions que adoitan ser
tuteladas por algún ente público ou privado relevante, pero que poden ser
acometidas sen problema legislativo algún por calquer particular.
Presencia
nas TICs
Un dos xeitos de transmisión do coñecemento mais empregado
polas asociacións e organizacions non lucrativas e a rede de redes (Internet) e
a creación e manteñemento de portais webs solidarios.
Comenzaremos pola definición de Internet
(rede de redes): os sistemas de
accións intencionais que, con deseño previo e mediante instrumentos baseados en
coñecementos científicos e producidos industrialmente, transforman
entidades co fin de lograr resultados. Na súa orixe
foi
concebido en principio cá
denominación ARPANET, Advanced Research Projects Agency Net (ou "Rede da
Axencia dos Proxectos de Tecnología Avanzada" do exército
norteamericano), Nos nosos días
o impulso da rede de redes faise de mans das empresas privadas, estas
innovacións tecnolóxicas acaban operando no eido do social, da actividade
cotiá, da economía. Internet é un claro exemplo. A web non é máis que unha parte da rede consagrada a tarefas
multimediáticas, e na que se poden consultar textos, imáxes, secuencias
musicais ou videogramas. A medida que Internet se foi desenrrolando,
millorando o entorno virtual no que
opera, incrementando a calidade das líñas de comunicación sobre as que opera,
reducindo custes...o seu ámbito de aplicación se foi ampliando. Internet pasou de ser unha "ferramenta"
aplicada nas grandes empresas, fundamentalmente con obxectivos económicos, a
ser asumida por Administracions e finalmente, incorporarse á vida cotidiá dunha
poboación todavía minoritaria. Este efecto expansionista foi estimulado polas
empresas involucradas no seu desenrrolo (empresas de telecomunicacións,
empresas de software, etc.), pero tamén por certo interese público en
xeralizar, senón universalizar, o uso desta nova ferramenta, vinculándoa o
progreso e a modernidade propia dos países desenrolados.
As entidades sen ánimo de lucro, entendidas, neste caso sí, dende unha acepción
moi ampla dada a heteroxeneidade de fenómenos (Estructuras de Mediación) e
formas organizativas (Asociacions, entidades de Economía Social, etc.) que
acolle, se caracterizan como sector non lucrativo por: estar organizadas
formalmente, ser privadas, disfrutar da capacidade de autocontrol institucional
das súas propias actividades, non reparti-los beneficios entre propietarios ou
administradores e cun marcado grao de participación voluntaria. Pese a amplitude desta caracterización do sector non
lucrativo, a realidade todavía plantexa brechas que esixen unha maior laxitude
dos límites ou polo contrario, una tipoloxía hermética e verdadeiramente
diferenciadora, excluínte.
Características
das entidades sociais de internet:
- A súa temperá idade, a maioría
xurden na década dos 90 (más ben a finais).
- O seu xeito de traballar e
comunicarse: na rede.
- O carácter extensivo das súas
relacións, propiciado pola dinámica que impon a rede: amplitude de
contactos, colaboracions, redes de traballo... de carácter virtual. En
definitiva, non se pode dicir que están constituidas únicamente polo
número de socios senón que as súas relacións con persoas e organizacións
provoca o establecemento de lazos de cooperación e traballo (en ocasions
con carácter puntual) que van texendo unha estructura en continua
contracción e expansión, difícil de delimitar.
- A universalización das súas
accións. Internet como ventá aberta o mundo, permite amplifica-la
proxección destas organizacións, dirixirse a calquera colectivo, etc.
- A capacitación dos seus membros
no uso das TIC.
- A consideración que posúen sobre
as TIC non como meros instrumentos que facilitan a comunicación senón como
ferramentas sobre as cáles articular o traballo das entidades sen ánimo de
lucro, a denuncia e a movilización social, un canle de participación e
exercicio da cidadanía e un dereito o cal deberían poder acceder de xeito
verdadeiramente universal toda a poboación que o desexara.
Características
Básicas do E-learning
Definimos
o e-learning como unha ensinanza a distancia caracterizada por unha separación
física entre profesorado e alumnado, entre os que predomina unha comunicación
de doble vía asíncrona onde se usa preferentemente Internet como medio de
comunicación e de distribución do coñecemento, de tal xeito que o alumno é o
centro dunha formación independente e flexible, o ter que xestionar o seu propio aprendizaxe, xeralmente con axuda de
titores externos. Hai unha serie de características diferenciadoras do
e-learning respecto a ensinanza
presencial tradicional:
1.
Separación física entre profesor e alumno
No e-learnig, o profesor está separado
físicamente dos seus alumnos, os cales recurren as ensinanzas dos seus
profesores gracias a material impreso, audiovisual, informático etc. e, rara
vez mediante un contacto físico. Hai unha dispersión xeográfica importante de
profesores e alumnos o que posibilita o acceso da educación a áreas que doutro
xeito non poderían.
2.
Uso masivo de medios técnicos
Si
nos fixamos nas universidades europeas, observamos cómo foron sempre pioneiras
na utilización dos medios nas súas ensinanzas. Este uso dou lugar a que se superaran as dificultades xurdidas das
fronteiras de espazo e tempo, de tal xeito que os alumnos poden aprender o que
queiran, onde queiran e cando queiran.
3.
O alumno como centro dunha formación independente e flexible
Mentras
que na ensinanza presencial é o profesorado o que determina casi exclusivamente
o ritmo de aprendizaxe, pois decide a cantidade de materia que se explica cada
vez, no e-learning é o alumno o que ten
que saber xestiona-lo seu tempo e decidi-lo seu ritmo de aprendizaxe. O alumno
ten que ser moito máis independente, e se lle esixe unha maior autodisciplina
respecto ós alumnos presenciais. De ahí que o primeiro que ten que aprender un
estudiante do e-learning é o xeito de organiza-lo seu tempo.
4.
Tutorización
A
diferencia da ensinanza convencional, aparte dos contidos dun curso, que non
son transmitidos por un profesor presencial, senón que, son distribuidos en
medios impresos (obtidos de CD, DVD,…), audiovisuais e telemáticos, existe unha
laboura de tutorización, xeralmente levada a cabo por persoal diferente do
que elaborou os contidos do curso.
Conclusions
Existen na nova sociedade novos retos e novas posibilidades. Analizamos
a transformación na dinámica da solidaridade, cá xeneralización do emprego das
TIC, mediante webs solidarias e redes de asociacions, os trocos que se producen
na transmisión da información e do coñecemento. O e-learning libera o individuo
de acudir a centros de formación e incluso universidades, achegando o
coñecemento o eixe espazo-temporal da persoa que o demanda. Facilita a solidaridade
entre espazos e xeneraliza o coñecemento, das premisas básicas para a
transformación que estamos vivindo. É evidente que esta sociedade da
información xera bens intanxibles como as webs solidarias ou o e-learning,
diferente da concepción de xerar bens tanxibles e da idea de mercado como lugar
físico que xa é propia do pasado. O e-learning é todo un novo método de
aprendizaje, diferente do tradicional, caracterizase por:
1. Separación física entre profesor e
alumno.
2. Uso masivo de medios técnicos.
3. O alumno como centro dunha formación
independente e flexible.
4. Tutorización.
Bibliografía
*
*Castells,
Manuel (2002) Internet y la sociedad red, Lección inaugural del Programa de
Doctorado sobre Sociedad de
*Castells,
Manuel (2001) La galaxia internet. Reflexiones sobre Internet, empresa y
sociedad, Plaza & Janés, Barcelona.
*Castells,
Manuel (1998) La era de la información, Vol. 3, Fin de Milenio, Alianza
Editorial, Madrid.
*Castells, Manuel (1998) The
Information age: Economy, Society and culture. Vol. I, The rise of the network
society. Vol II, The power of identity; Blacwell Ed.,
*Giddens, Anthony(2002)
*Giddens, Anthony (2000) Il mondo che cambia. Come
la globalizzazione ridisegna la nostra vita, Il Mulino, Bologna.
*Krugman, Paul (1997) Un’ossessione pelicorosa. Il
falso mito dell’economia globale. Ed. Etaslibri, Milano.
*Krugman, Paul (1997) The Age of
Diminished expectations. MIT
Press, Boston; pag. 11
*Krugman,
Paul (1999) Internacionalismo Pop, Editorial Norma, Bogotá; pags. 201 y 201.
*Masuda, Yohanio (1984) La sociedad postindustrial como
sociedad de información, Editorial. Tecnos, Madrid.
*
Stiglitz, Joseph E. (2004). Los felices 90. La semilla de