ARTIGO 3. Discapacidade e mercado de traballo. Alonso González, Ángel (Secretario do grupo de investigación), Nuñez Gamallo, Ramón (Director da primeira fase) e Salcines Cristal, Jose Venancio (Director da segunda fase, en realización).

Resumo

Analizamos primeiro a investigación en España especialmente a colectiva. Facemos referencia a regulación destas figuras na Universidade de A Coruña. Posteriormente vemos a composición concreta dun grupo de investigación sobre discapacidade e emprego residente nesa Universidade, nas dúas fases que plantexa acometer. As normas que regulan a constitución de grupos diverxen segundo o organismo consultado. Plantexamos un equipo que gradualmente vaia superando tódalas normativas.

Afrontamos logo, unha primera investigación práctica. Coñecer o terreo no que vai a traballar o grupo.

Afrontamos a definición de minusvalía e discapacidade que supoñen o punto de partida.

Posteriormente cuantificamos o problema, da discapacidade, en térmos xerais e atendendo as causas e a evolución destas causas.

Sinalamos as principais líñas de investigación internacional a luz dos traballos revisados polo grupo de investigadores.

Para rematar nos centramos no emprego e a súa problemática e especificidades dentro do colectivo.

Introducción

Comezamos o traballo fixando as formas nas que imos a realizar unha investigación profunda sobre discapacitados e emprego da que este traballo vai a supoñer unha primeira aproximación. Primeiro nos ocupamos de inventaria-la organización dos recursos humáns dende un punto de vista teórico para irnos aproximando a unha composición concreta que nos permita avanzar na investigación marcándonos obxectivos concretos de evolución na capacidade investigadora e de resultados da propia investigación. Analizamo-las líñas de investigación seguidas internacionalmente e se realiza unha primeira revisión bibliográfica, si ben unha máis profunda está en curso.

Posteriormente, pasamos a defini-los conceptos cos que imos a traballar: minusvalía e discapacidade. Realizaremos unha primeira cuantificación e nos centraremos en estudiar o emprego, que vai a ser sin dubida obxecto de traballos específicos posteriores.

Para irnos introducindo no tema, analizaremo-las figuras que a lexislación pon o noso alcance para investigar de forma colectiva unha líña o un puñado de líñas con evidente conexión.

Figuras de Investigación

Como figura individual, o persoal investigador, completamente formado é o doutor, existen dous sistemas en medio os que les falla la experiencia de ter presenta e lida unha tese doctoral (documento investigador por excelencia): as persoas con suficiencia investigadora e as persoas que obtiveron o seu diploma de estudios avanzados (en ambos casos es preciso superar uns créditos específicos o rematar a licenciatura).

Conven lembrar as distintas figuras nas que se articula a investigación colectiva en España, en Galicia e a normativa autónoma da Universidade de A Coruña por ser de aplicación neste caso.

A figura básica é o grupo de investigación: que se define legalmente como o conxunto de persoas que baixo a dirección continuada dunha, realizan coordinadamente e de forma habitual tarefas de investigación nun reducido número de líñas, afins ou complementarias. O grupo ten carácter de permanencia dentro da súa natureza dinámica. Un investigador so poderá formar parte dun grupo.

Grupo novo: o que posee composición mínima, componentes con pouca antigüidade, un doutor e en torno a él dous investigadores do organismo e investigadores asociados.

Grupo consolidado: máis experimentado que o anterior, composto ó menos por tres membros que teran a categoría de doutor cun sexenio ou acreditar nos derradeiros catro anos:

-Ter dirixida unha tese de doutorado que xa fora lida.

-Ter publicados dous artígos de calidade.

-Ter realizados dous estudios técnicos de relevancia científica.

-Un artígo e un estudio.

Grupo de excelencia: Cinco membros, tres de eles doutores e:

-Director con 2 sexenios ou

-Ter dirixidas dúas teses

-4 artígos de calidade.

-4 estudios técnicos.

O 2º membro do grupo acadará a categoría que se pide para dirixir un grupo consolidado.

A Universidade de A Coruña posúe unha normativa autónoma e esixe como criterios para constituir un grupo de investigación:

-Director cun sexenio e conxuntamente 2 de estas 3 opcións (non as 3):

1.- Económicos. Financiación externa.

2.-Dous sexenios entre tódolos membros do grupo.

3.-Dúas teses lidas e unha en realización.

Así revisaríamos os modos nos que os distintos órganos califican os grupos de investigación adicados a investigación de xeito colectivo máis ou menos coordinado.

Composición concreta

O grupo nace na súa primeira fase fai un año, loitando con problemas da propia investigación e administrativos. Está recoñecido pola Dirección Xeral de I+D como grupo novo. Actualmente, existe financiación autonómica para realiza-la fase preparatoria ou inicial.

Director de esta fase: Dr. Ramón Núñez.

A composición inicial nesa primeira fase preparatoria é básica, se tratan de acadar niveis superiores. Nela, dada a inexperiencia do equipo, se acada a primeira e máis elemental calificación, a calificación de grupo novo dacordo cós criterios da Dirección Xeral de Industria (I+D+i), xirando en torno o seu director. Se comenza cás primeiras investigacións, anque os medios humáns e materiais non se aproximan a súa composición óptima. Forman este grupo inicial:

Dr. Ramón Núñez. (Director).

D. Ángel Alonso González (Secretario).

Dña. Inés Mezo Balaca.

Dña. Mª Jesús Alonso Seoane.

D. Luis Leiro González.

A seguinte fase supon acadar a categoría de grupo consolidado, cumplindo o obxectivo de producción que se fixou o grupo novo. Os plazos da Dirección Xeral de I+D+i se abren anualmente (en Febreiro) e para esa data o grupo estará sobradamente preparado para solicita-la súa recalificación acorde ca categoría amosada e abordar con solvencia a segunda fase.

Composición da segunda, e definitiva fase:

Dr. J. Venancio Salcines (Director). Doutor.

Lic. Angel Alonso (Secretario Grupo). Suficiencia investigadora.

n Presidente Inclusión.

Dr. Ramón Núñez (UDC). Doutor.

n Director Fase Inicial.

Dra. Isabel Novo (UDC). Doutora.

Lic. Inés Mezo (UDC). Diploma de Estudios Avanzados, profesora da Universidade de A Coruña.

Investigadores asociados dependentes: D. Manuel Escourido Calvo. Phd. student Diploma de Estudios Avanzados. D.Luis Leiro González. Membro da fase inicial.

Se estudian outros membros.

Potenciarase a evolución cara a un nivel maior dos investigadores membros do grupo ou asociados así como se estudiará calquera posible incorporación.

Obxectivos do grupo de investigación:

Os obxectivos da 1ª fase son claros, acadar a 2ª nas mellores condicións. Explicitaremo-los obxectivos desta 2ª (ou finais), anque muitos de eles se poidan observar nas dúas.

O grupo de investigación se marca como obxectivo básico realizar Investigación Aplicada xa dende a súa primeira fase. Coordinando da maneira máis eficiente os recursos materiais e humáns. Así se pretenden dous obxectivos paralelos, o de mellorar a capacidade investigadora e obter resultados de investigación aplicables a realidade. Faremos un esforzo para explicitar os obxectivos concretos:

1.-Estudiar a realidade galega baixo a luz das investigacións internacionais máis recentes.

2.-Propoñer medidas para incrementar a inclusión laboral das persoas con discapacidade.

3.-Xerar tese doutorais sobor do tema: O doutor é o investigador por excelencia

n Ángel Alonso, posúe suficiencia investigadora e está cualificado para ser doutor en breve plazo. A tese doutoral é o documento que lle conferirá a plena capacidade para investigar xa sexa de modo autónomo xa sexa integrado nun grupo.

n Otros membros e asociados poden seguir ese camiño.

Os dous primeiros puntos reflexarían a vocación externa do grupo e o terceiro as posibilidades que teñen os membros e investigadores asociados o grupo de cara a mellorar a súa situación persoal como investigadores da realidade social.

A doble realidade externa: mellorar os resultados e interna: mellorar as potencialidades, é dende o inicio unha referencia. Traballaremos para mellorar os resultados da investigación aproveitando o máximo os recursos dispoñibles.

Liña actual de traballo

Na actualidade se está realizando unha rigurosa revisión bibliográfica como necesario paso previo a calquera tipo de actuación ou recomendación que o grupo emita, por outra banda, o grupo ten claro o seu compromiso académico, investigador.

Estudio da bibliografía máis recente.

n Revistas dos Índices: Social Science Current Index. EconLit.

w Labor, Disability & Society, Industrial Review, etc.

Estase redactando un traballo compendio (Survey) sobre as diferentes liñas de investigación relevantes:

n Responsable: Ángel Alonso, dirixido por V. Salcines.

O tempo estase realizando por parte dos membros do grupo e investigadores asociados unha laboura divulgativo-investigadora sobre distintos aspectos incidentes nesta realidade como o Marketing (investigacións de D. Manuel Escourido Calvo. DEA e investigador asociado o grupo) e a formación (Angel Alonso e Luis Leiro, membros da fase inicial) e se propuxo un traballo referente a muller discapacitada dirixido pola profesora doctora, Isabel Novo Corti no que participan membros d grupo e que pode ser entendido como unha desviación do tronco central (estudio da discapacidade), pero sin abandoar a temática investigadora do grupo (discapacidade).

Definicións

Vexamos algunhas definicións relevantes e elementais que imos utilizar ao longo do traballo e a fonte de onde proceden. Supoñen o punto de partida:

Discapacidade:
1.-É toda restricción ou ausencia (debida a unha deficiencia) da capacidade de realizar unha actividade na forma ou dentro da marxe que se considera normal para un ser human. (Definición OMS).

2.-É toda limitación grave que afecte de forma duradeira á actividade do que a padece e teña a súa orixe nunha deficiencia. (Definición do INE).

Minusvalía.
1.-Dentro da experiencia da saúde, minusvalía é unha situación desventaxosa para un individuo determinado, consecuencia dunha deficiencia ou dunha discapacidad, que limita ou impide o desempeño dun rol que é normal, no seu caso. (Definición OMS)

Como vemos ambas definicións non coinciden: Toda persoa discapacitada ten polo menos unha minusvalía pero non toda persoa con minusvalía é discapacitada.
Entenderase por Minusválido a toda persoa cuxas posibilidades de integración educativa, laboral ou social áchense diminuídas como consecuencia dunha deficiencia, previsiblemente permanente, de carácter congénito ou non, nas súas capacidades físicas, psíquicas ou sensoriais. (Lei de Integración Social dos Minusválidos LISMI).
O termino minusválido deviene en desuso dado o cariz pexorativo “en negativo” que presenta. As persoas con algunha discapacidade non son menos-válidas por iso.

Cuantificación

A discapacidade afecta principalmente ao individuo, e a sociedade na súa rol de garante do benestar individual debe intervir. É cuantificable o número de individuos con discapacidade. Non entanto, cando un problema teno un número importante de persoas, entón o problema alcánzanos a todos.

Vexamos algúns números e a evolución das causas que devienen en discapacidade:

Distribución por idade e sexo:

-De 17 a 44 anos, afecta máis ós homes.

-Dos 45 aos 64 anos, afecta máis ás mulleres.

Analicemos as principais causas, para o conxunto da poboación:

-Deficiencias osteoarticulares: Máis do 36%.

-Deficiencias visuales e auditivas: Máis do 18% cada unha delas.

Se analizamos a poboación, deixando fose aqueles que teñen máis de 64 anos (xubilados por idade das relacións laborais, vaise a alterar lixeiramente a importancia dalgunha causa, como serían as causas ou trastornos mentais.

As causas ou trastornos mentais son máis frecuente entre a poboación máis nova (Un 20%).

Algunhas causas están vendo perder a súa importancia co paso do tempo:

Número de afectados
Causas	1986	1999
Endocrino metabólicas	320.805	68.059
Aparato circulatorio	849.558	143.694
Aparato respiratorio	254.316	58.610
Aparato dixestivo	175.838	20.939
Osteoarticulares	1.922.642	1.255.810

Outras creceron:

Número de afectados
Causas	1986	1999
Sistema Nervioso	111.925	299.426
Deficiencias Psíquicas	438.778	514.871

Analizando a distribución no conxunto do Estado e a situación en Galicia podemos sinalar unha primeira aproximación para a nosa comunidade autónoma:

A discapacidade acada en Galicia o 4,17% do total estatal. Atendendo á súa distribución por sexos por cada 100 mulleres hai 95 homes con discapacidade.

-Total Galicia: 73.933 persoas.

-As principais Comunidades Autónomas atendendo á porcentaxe de poboación suxeita a grados de discapacidad relevante serían segundo o mesmo ano e fonte : Cataluña (13,83%), Andalucía (12.30%), Madrid (11.44%) e Valencia (10.24%).
Fonte: Alba e Moreno, 2004 (Elaboración propia a partires da base de datos estatal de persoas con discapacidade, IMSERSO)

Liñas internacionais

Nunha primeira revisión da literatura internacional (recordemos que se está acometiendo este traballo en profundidade) atopamos que os autores seguen unha serie de liñas e empregan unha metodoloxía homoxénea:

1.-Análise profunda da lexislación en especial do ADA, American Disability Act
-O estudo do impacto legislativo sobre o emprego e o benestar dos discapacitados estadounidenses absorbe o maior número de traballos científicos dos EE.UU.

2.-Análise da Baixa taxa de actividade: Unha das características comúns aos colectivos ou individuos en exclusión ou risco (e os discapacitados claramente sono) é a súa baixa incorporación ao mercado de traballo.

Póñense de manifesto algunhas das causas que motivan esa baixa actividade (incorporación ao mercado) que son variadas e pódense apreciar nalgún artigo da literatura revisada.

Singularmente: é o caso dos problemas ou barreiras para acceder a unha educación (analizado en profundidade para Texas, pero generalizable), a maioría das veces a educación é especial.

As barreiras arquitectónicas entendidas en sentido amplo como dificultades físicas e as barreiras de comunicación (problemas de comunicación especialmente visuales e auditivos) son tamén importantes.

3.-Discriminación laboral-salarial

Os autores abordan o problema desde un enfoque eminentemente empírico e vinculado á súa realidade concreta. É preciso ir cara a un concepto de discriminación salarial cuantificable e aceptado. Así, en teoría é posible construír un indicador que mida o grado de discriminación existente (cando sexa posible cuantificar cuantifiquemos).
As metodoloxías aplicadas son:

Esencialmente empíricas, revisáronse poucos modelos matemáticos, numerosos estudos de casos e análises de políticas públicas.

Emprego

Como fase previa analizamos os servizos de colocación, onde aparte dunha adecuación dos servizos tradicionais podemos atopar outros claramente propios:

Sistema Nacional de Emprego (SNE)

A intermediación laboral é o conxunto de accións que teñen por obxecto poñer en contacto as ofertas de traballo cos demandantes de emprego.

O novo SNE está sustentado na Lei 56/2003 e está integrado polos servizos públicos de emprego estatais e autonómicos.

Os servizos ofertados polo SNE son: acceso ás ofertas de emprego e os programas de inserción laboral.

Os programas de inserción laboral dan lugar a que o demandante de emprego póidase beneficiar de dous tipos de accións:

1.-A orientación profesional para facilitar a inserción

2.- A percepción dunha renda activa de inserción

Axencias de colocación privadas.

As axencias sen fins lucrativos representan un papel importante e están fortemente reguladas, obligatoriamente teñen que cumprir unha serie de requisitos como son:

-O principio de igualdade de acceso ao emprego

-Estar autorizadas polos servizos públicos de emprego estatal ou autonómico

De destacar serían:

-Disc@pnet. Vinculada ao grupo FUNDOSA a iniciativa da ONCE e con financiamento do FEDER.

-Fundación ADECCO. Vinculada á empresa ADECCO e destinada á integración laboral de discapacitados con máis de 45 anos.

-MERCADIS. Nace co apoio da Fundación Telefónica e co apoio técnico da Asociación Telefónica de Axuda a Minusválidos.

Ausencia do mercado

O dato máis relevante cara ó mercado de traballo no colectivo de discapacitados é, sen dúbida, a súa ausencia deste, reflectido na súa baixa taxa de actividade, sinalemos datos:

-A taxa de actividade da poboación discapacitada é dun 32%, xa que logo, 67 de cada 100 discapacitados séntense fóra do mercado laboral.

Atendendo á súa distribución por sexos. A taxa de actividade masculina é sensiblemente superior á feminina: 46% fronte ao 23,7% respectivamente o que permite suxerir un comportamento diferente.

A distribución por idades non difiere sustancialmente da que presenta o conxunto da poboación española.

Causas da escaseza de poboación activa:

Unha parte importante, o 58,7% manifesta non poder traballar.

Algúns deles manifestan non poder traballar por motivo do seu discapacidade (descoñecemos a porcentaxe e a súa cuantificación presenta problemas obvios, pois poder traballar ou non incide na posibilidade de cobrar rendas ou pensións).
O resto son xubilados.

Outra parte, cuantitativamente relevante, o 22,8% perdeu a esperanza de atopar emprego, deséxano, séntense útiles, pero ven que teñen pechado o mercado laboral.
Un tercer porcentaxe, o 7,1% non necesitan traballar. A maioría son mulleres de máis de 50 anos, que teñen unha situación económicamente holgada por mor dos ingresos familiares.
Outro grupo, composto polo 6,7% son nais que desexan dedicar todo o seu tempo ao coidado dos seus fillos e renuncian ao mercado laboral.

O 3,8% son estudantes.

Así unha parte importante atópase dentro das características básicas da inactividade como tipoloxía económica: non querer traballar, pero as súas causas difieren moito das da inactividade en sentido estrito.

Características do emprego.

Analizamos primeiro que discapacidades afectan máis ó emprego.

As discapacidades que afectan á vista e ó oído son as que teñen unha maior taxa de ocupación e de actividade.

Pola contra, os que teñen unha discapacidad que lles impide relacionarse con outras persoas presentan unha taxa de ocupación moi baixa, o 8,79% e só un 15,49% de actividade.
Datos similares pódense observar para os que presentan discapacidade na comunicación.
Se atendemos ó nivel de estudos acadado polas persoas con discapacidade e o emprego desempeñado por estas:

Imos ver datos que nos permiten concluír que existen “barreiras de formación” ou dificultades especiais para que os discapacitados accedan a unha formación xeral ou específica. As persoas con discapacidade teñen en xeral baixo nivel de estudos.
Non se observan nisto grandes diferenzas entre homes e mulleres. Ao redor do 10% das persoas cun grado de discapacidad relevante son analfabetas e preto do 25% non teñen estudos terminados. Soamente un 3,6% (porcentaxe claramente excepcional e minoritario) teñen estudos universitarios.

Para terminar vemos o tipo de emprego ocupado polas persoas con discapacidade.
Pese ás políticas encamiñadas a favorecer a este colectivo (cupos, reservas, axudas,..) a súa participación no emprego cabo cualificala como moi escasa. Dentro dela:
Catro de cada cinco traballadores discapacitados son asalariados.

Un 15% eran autónomos

Soamente o 3% eran empregadores

O 25% das mulleres asalariadas traballa para o Estado, fronte ao 16% dos homes

Bibliografía

*Alba e Moreno García. Discapacidade e mercado de traballo. Xente Interactiva, S.L.. Madrid 2.004

*Estevill, Jordi; Besnier, Alain; Valadrou, Cristian:”Las empresas sociales en Europa. Comisión europea. Dirección general V. Empleo relaciones industriales y asuntos sociales. Ed. Hacer. Barcelona. 1984.

*Giddens, Anthony “La tercera vía. La renovación de la socialdemocracia”. Ed.Taurus. Madrid 1.999

*Vázquez Barquero, Antonio. “Desarrollo local. Una estrategia para la creación de empleo”. Ed. Pirámide. Madrid. 1988.

*Vázquez Barquero, Antonio. “Política económica local”. Ed. Pirámide. Madrid. 1993.

*Vázquez Barquero , Antonio y Garofoli, G: “Desarrollo local en Europa”Ed. Col. De Economistas. Madrid. 1995.

Fontanella, L. (2002): A responsabilidade social da empresa, Global Philanthropy. The Sinergos Institute, febreiro.

Fundación Empresa e Sociedade (1999): Marketing con causa: como engadir valor ás marcas vinculándoas a proxectos sociais, Fundación Empresa e Sociedade, Madrid.

Kotler, P. y Roberto, E. L. (1989): Marketing Social. Estratexias para cambiar a conduta pública, Díaz de Santos, Madrid.

Kotler, P. y Zaltman, G. (1971): Social Marketing. An Aprroche to Planed Social Change, Journal of Marketing, number 25, pp. 3-12.

Moliner, M. A. (1998): Marketing social, A xestión das causas sociais, ESIC, Madrid.

Solé, M.M.L. (1999): Os consumidores do século XXI, ESIC, Madrid.

Ramos e Silva, J. A. e Periañez, I. (2003): Delimitación do Marketing con causa ou marketing social corporativo mediante a análise de empresas que realizan accións de responsabilidade social, Universidade do País Vasco, Euskadi, xuño.