4. XÉNERO E DISCAPACIDADE: Panorámica da situación en
Galicia: Análise provincial. Isabel Novo
Corti e jon sanmartin rojas.
Resumo
Neste traballo se aborda unha primeira aproximación a situación das mulleres discapacitadas en Galicia. En primeiro lugar se aborda unha valoración estatística do problema a nivel nacional e se acomete un desglose por Comunidades Autónomas, aplicando un análise comparativo entre elas, establecéndose comparacións entre a situación galega e a española, para ambos sexos. A continuación se presenta a situación en Galicia por provincias, sexo e número de discapacidades, para finalmente enfocar o traballo no estudio da situación das mulleres discapacitadas dende unha perspectiva provincial.
Introducción
As diferencias de xénero deixan sentir a súa influencia en tódolos eidos da vida: Laboral, social, político, familiar, etc.. e tamén nos aspectos de saude, en concreto nos relativos ás discapacidades. É precisamente este o tema que pretendemos abordar, é dicir, enfocar o estudio das discapacidades dende unha perspectiva de xénero.
As discapacidades non distinguen de sexos, calquera home ou muller pode formar parte deste colectivo por moi diversas razóns, nembargantes faise pertinente adicar un tempo o estudio do colectivo feminino e a súa relación ca discapacidade. É ben sabido que as mulleres, polo simple feito de se-lo, atopan maiores dificultades que os homes, na mayoría das esferas en que deben desenrrolar a súa actividade, o que en principio fai das mulleres un colectivo poboacional especial e claramente diferenciado, que en moitas ocasións precisa ser obxecto do que se deu en chamar “discriminación positiva”. Estas cuestións son especialmente relevantes si, ademáis, se trata de mulleres discapacitadas.
Este traballo pretende aportar unha visión descriptiva da situación en España e en Galicia; para elo utilizaremos os datos máis recentes facilitados polo Instituto Nacional de Estatística, que neste caso datan da EDDS: Enquisa de Discapacidades, Deficiencias e Estado de Saude elaborada en 1999[1]. O campo de traballo consistirá na poboación española e galega en dito ano. Estudiaremos a parte de poboación que presenta alguna discapacidade e distinguiremos a mesma por sexos. Faremos fincapé ademáis en outras cuestións como: tipo de deficiencias, idade, situación laboral, localidade, etc.., sempre vinculándoas o aspecto xeral do traballo que é o sexo do discapacitado.
O traballo se estructura da seguinte maneira:
- Panorama da poboación española: a súa distribución por sexos e idades
- Panorama da poboación galega: a súa distribución por sexos e idades
- Incidencia das discapacidades na poboación española: a súa distribución por sexos e idades
- Incidencia das discapacidades na poboación galega: a súa distribución por sexos e idades
- Visión panorámica da situación nas Comunidades Autónomas
- Análise provincial da incidencia das discapacidades na poboación galega: a súa distribución por sexos e idades
o Entre 6 e 64 anos: a súa distribución por sexos e idades
o Maiores de 65 anos
- Análise provincial da incidencia das discapacidades na poboación galega segundo o número de discapacidades padecidas por cada persoa: a súa distribución por sexos e idades
1. Poboación en España e Galicia
A poboación española no ano que nos ocupa era aproximadamente corenta millóns de persoas (Anexo: Taboa 1), das cales o 51 % eran mulleres e o 49% varóns e en Galicia de casi tres millóns, sendo a porcentaxe de mulleres do 52% fronte o 48% de varóns. Galicia representa por tanto o 6,96% da poboación española, distribuida no 7,08% de mulleres e o 6,8% de varóns (Anexo: Taboa 2).
A presencia dunha maior poboación feminina é común en ambos casos, nembargantes a distribución da poboación por idades indica que esta tendencia non é uniforme o longo de todo o ciclo vital. O número de nacementos é maior en varóns, polo cal son maioría en idades temperás, pero a partires dun intre, que varía segundo as sociedades e as circunstancias que éstas viviron, esta tendencia se invirte superando a poboación feminina a masculina. O punto de inflexión aludido se presenta entre os 35 e os 44 anos para España e entre os 25 e 34 para Galicia (Anexo Gráficos 1 e 2).
2. Poboación discapacitada en España e en
Galicia
A proporción entre sexos existente na poboación total non se manten, en contra do que cabería esperar, en canto a poboación discapacitada. A distribución por sexos no que a persoas con discapacidade se refire arroxa porcentaxes diferentes, non so con respecto a poboación total, senón tamén en canto a zonas xeográficas.
Poderíamos dicir que o número de discapacitados en España supera ampliamente os tres millóns de persoas (véxase Anexo Taboa 3), representando un 9% da poboación total (8,9897%), nembargantes a distribución non homoxénea entre sexos indica que mentras o 10,3% das mulleres españolas presentan algunha discapacidade, esto ocurre soamente o 7,7% dos varóns, polo que, obviamente a porcentaxe de persoas discapacitadas en España é desfavorable as mulleres, que representan o 58% da poboación discapacitada, e dicir, que por cada home con algunha discapacidade hai 1,4 mulleres.
No párrafo anterior
expóñense datos aportados polo Instituto Nacional de Estatística (Anexo Táboa
3), que con todo aparentemente se contradín cos aportados pola mesma fonte o
efectuar un estudo por Comunidades Autónomas; isto é debido a que no primeiro
caso inclúense todas as idades, mentres que no segundo apórtanse as
comprendidas entre 6 e 64 anos, que son os mesmos que os que se facilitan para
as Comunidades Autónomas. Dado que a nosa análise vaise a dirixir cara á
Comunidade Autónoma de Galicia, os datos que utilizaremos serán precisamente os
aportados para o grupo de idade de
No tramo de idades do que nos ocuparemos de ágora en diante, de
En Galicia hai 103.570 persoas con discapacidade, distribuídos en 56.111 varóns
e 47.459 mulleres, por cada muller discapacitada hai, xa que logo, 1,2 homes. A
taxa de incidencia de discapacidade en Galicia como porcentaxe dos residentes é
do 5,05%, lixeiramente superior á española, que é do 4,59%. A distribución das
discapacidades entre sexos en Galicia segue unha traxectoria paralela á
española, no sentido de que en ambos casos é maior a incidencia sobre os
varóns; con todo no caso galego é máis favorable para as mulleres que
representan o 46% en Galicia e o 45% en España, mentres que os varóns galegos
discapacitados son o 5,48% e os españois son o 4,65%.
3. Comparativa con outras
Comunidades Autónomas
Nunha análise global do territorio español vemos que a Comunidade Autónoma con
maior índice de discapacitados en relación coa poboación da súa propia
comunidade, é Melilla, que roza o 7%, e a de menor incidencia é A Rioxa, que
non acada o 3%. Véxase Anexo Táboas 4 e 5 e Gráfico 3). Con todo, atendendo o
xénero A Rioxa segue mantendo o liderado rexional na menor porcentaxe de
discapacitados, pero para o caso das mulleres é a Comunidade Foral de Navarra a
que presenta unha menor incidencia de discapacidad. No caso de Melilla é moi
rechamante a gran diferenza entre a incidencia das discapacidades segundo
sexos, sendo altamente significativo a porcentaxe de mulleres con
discapacidades, moi por riba de calquera outra rexión española.
No tramo de idades que estamos analizando, o quedar excluída a cola superior
(maiores de 65 anos) onde predomina claramente a poboación feminina, detéctase
unha maior incidencia das discapacidades, en térmos xerais, nos homes, sendo
estes os mais afectados en tódalas rexións, excepto na Comunidade Valenciana,
Extremadura, Madrid, País Vasco, A Rioxa e Melilla (véxase táboa 5).
4. Análise provincial da
incidencia das discapacidades na poboación galega.
Efectuaremos un estudo por
idades, cendrándonos especialmente en dous grupos das mesmas: entre 6 e 64 anos
e maiores de 65 anos. O mesmo tempo analizaremos o lugar de residencia por
provincias e os tramos de idades dentro do grupo, facendo en todos os casos
unha reflexión comparativa cos valores rexionais e nacionais.
4.1. Entre 6 e 64 anos
Neste tramo de idade en Galicia de cada cen habitantes máis de cinco sofren
algunha discapacidade (5,05%) (ver Anexo táboa 6), o que representa máis de
100.000 persoas. Esta taxa é relativamente alta en relación cas rexistradas a
nivel nacional, onde soamente o 4,6% da poboación atópase nestas
circunstancias. En canto á distribución por sexos, apréciase unha tendencia
similar á nacional, no sentido de que son os homes os máis afectados (un home
galego ten case un punto mais de probabilidade de padecer unha discapacidade
que unha muller española).
En térmos absolutos o maior número de discapacitados galegos atópase nas
provincias da Coruña (47.316) e Pontevedra (29.656), naturalmente estas cifras
están estreitamente relacionadas ca distribución poboacional na Comunidade
Autónoma, xa que son precisamente estas provincias as que acollen un maior
número de habitantes. Con todo son as cifras relativas as que nos poden indicar
realmente a incidencia do problema.
En térmos xerais podemos sinalar que a porcentaxe de persoas con algunha
discapacidade é maior en Galicia que no resto de España, tanto para homes como
para mulleres, salvo no caso da provincia de Pontevedra onde é lixeiramente
inferior para ambos sexos. A provincia máis afectada é Ourense, especialmente
no que a varóns refírese, seguida da Coruña, que presenta indicadores
similares: taxas bastante máis elevadas que as españolas e notablemente máis
elevadas para os varóns. É Lugo a provincia que máis se achega á media
nacional, con índices de discapacidades soamente algo superiores os nacionais.
A distribución de discapacidades por provincias, en térmos relativos para
idades comprendidas entre 6 e 64 anos, podemos vela no gráfico 4, do anexo. É
rechamante a alta taxa de discapacidade presente na provincia de Ourense,
especialmente entre os varóns, que supera o 7 por cento, representando o índice
de maior discapacidade de toda a CC.AA., o caso contrario atopámolo nos varóns
de Pontevedra, entre os cales soamente catro de cada cen teñen algunha
discapacidade, aínda que escapa do obxectivo deste traballo, sería convinte
profundizar na razón desta marcada diferenza entre provincias para o caso dos
varóns, xa que cas mulleres non ocorre o mesmo; aínda que é certo que hai
diferenzas entre provincias, sendo Pontevedra a menos e Ourense a máis afectada
(do mesmo xeito que para os varóns) as diferenzas non acadan un punto
porcentual (0,68).
No tramo de idades que estamos estudando cabo sinalar que hai notables
diferenzas entre as idades máis novas e as de final do tramo, tal como apréciase
na táboa 6 do anexo, presentando maior incidencia de discapacidade, como é
natural, os tramos que supoñen idades máis avanzadas, a provincia da Coruña
chegan a arroxar taxas próximas ao 13% (12,7%) para varóns cuxas idades
atópanse entre 45 e 64 anos, mentres que para os varóns máis novos (entre 6 e
44 anos) non chega o 4%. Dado que os tramos de idade considerados son
notablemente diferentes, estas apreciacións
-incremento de incidencia das discapacidades co incremento de idade-
pódense xeralizar a todas as provincias para ambos sexos. Con todo, cabe
sinalar o caso extremo detectado en Ourense, onde as mulleres de
En térmos xerais vemos que a incidencia das discapacidades neste grupo de idade
é maior en Galicia que en España, destacando o caso especial de Ourense e sobre
todo en varóns. Apréciase, con todo, un importante troco de tendencia no
segundo tramo de idades do grupo estudado, que se manifesta en notables
incrementos das taxas de incapacidade en todas as provincias e para ambos
sexos.
4.2 Maiores de 65 anos
Neste tramo de idades os valores promedio galegos e nacionais achéganse
notablemente, desaparecendo prácticamente as diferenzas apreciadas en idades
máis novas, con todo Galicia segue estando ligeramente máis afectada polas
discapacidades en ambos sexos.
O máis rechamante é
o troco de tendencia por canto as máis afectadas neste grupo de idade son as
mulleres, con bastante diferenza con respecto os homes (véxase Anexo. Táboa 7 e
gráfico 5). A provincia máis afectada sigue sendo Ourense para ambos sexos, a
incidencia maior de toda a CC.AA. sopórtana precisamente as mulleres ourensás,
onde case o 44% padecen algunha discapacidade. Os varóns lucenses son os que
mellores taxas de saúde arroxan, posto que máis de 80% deles non padecen
ningunha discapacidade, seguidos moi de preto polas mulleres da mesma
provincia, que están afectadas menos da cuarta parte da poboación feminina
(21,68%). A Coruña e Pontevedra arroxan valores intermedios, máis desfavorables
no caso da primeira, onde preto do trinta por cento (28,81%) dos homes e mais
do 40% das mulleres sofren algunha discapacidade, fronte o 25% e 34%
respectivamente no caso de Pontevedra.
5. Galegos con máis dunha
discapacidade. Análise por provincias, sexo e número de discapacidades.
É importante sinalar que, en numerosas ocasións, sobre todo en tramos de idade
superiores os 65 anos, é normal que unha mesma persoa padeza máis dunha
discapacidade. Por esta razón presentaremos a continuación unha breve
aproximación á distribución de discapacidades segundo o número das mesmas
padecidas por cada suxeito, segundo sexo e provincias.
Traballaremos sobre o total de discapacitados maiores de 65 anos, de cuxas
características falamos en párrafos anteriores, os datos que imos aportar
representan valores porcentuais, o que nos permitirá estudar como é a
distribución deste colectivo en función do número de dolencias que presenten.
A análise dos datos para ambos sexos indica que a maioría das persoas deste
grupo padecen polo menos tres tipos de discapacidades diferentes, para todos os
colectivos estudados. En Galicia este grupo é máis numeroso que na totalidade
do territorio nacional. A análise por provincias indícanos que a peor situación
preséntase en Pontevedra, onde máis do 80% dos discapacitados son polo menos
por tres motivos, a mellor situación atópase en Lugo, onde este grupo non chega
ao 70% do total de discapacitados, A Coruña e Pontevedra mostran situacións
intermedias, aínda que, como sucedeu tamén en análises anteriores, lixeiramente
desfavorable para a provincia da Coruña.
A análise por sexos na CC.AA. indica case a cuarta parte (23%) dos varóns
discapacitados maiores de 65 anos padecen soamente unha discapacidade (Anexo.
Táboa 8), pero soamente o 14% das mulleres están nesta situación. Entre as
mulleres maiores de 65 anos con algunha discapacidade case tres cuartas partes
das mesmas padecen polo menos de tres tipos o mesmo tempo (73%), esta situación
soamente afecta ao 60% dos varóns (véanse gráficos 6 e 7 do anexo). O estudo
por provincias arroxa en todos os casos situacións similares: as mulleres levan
a peor parte. Poderiamos resumir dicindo que dos discapacitados maiores de 65
anos en Galicia, padecen polo menos tres discapacidades diferentes entre o 60%
(A Coruña) e o 75% (Pontevedra) por cento se son varóns, e entre o 73% (Lugo) e
o 89% (Pontevedra).
6. A actividade económica
das persoas discapacitadas en Galicia. Análise por provincias e sexo.
Lembremos que son persoas activas aquelas que se atopan traballando ou buscando
traballo activamente, xa que logo, dentro desta categoría inclúense tanto traballadores
empregados como desempregados. Son persoas inactivas aquelas que non traballan
nin buscan traballo activamente. O grupo de estudo abarca, por razóns obvias,
soamente as idades comprendidas entre 16 e 64 anos, centrarémosnos únicamente
no espazo xeográfico galego e na poboación discapacitada.
Baixo as condicións explicitadas no párrafo anterior, constatamos que o número
de persoas inactivo é relativamente elevado, o que indica que dentro do grupo
de discapacitados en Galicia unha parte moi numerosa do mesmo non busca
traballo activamente. Soamente buscan traballo o 29,7% das persoas
discapacitadas, mentres que o máis do 70% (70,3) decidiron permanecer
inactivas. As razóns polas que isto ocorre son de moi diversa índole, abarcando
desde as persoas que polas características da súa discapacidade non poden traballar,
ata aqueles que aínda podendo desempeñar algún traballo non desexan facelo. Por
esta razón, centraremos o noso estudo preferentemente no grupo das poboación
discapacitada activa; non en tanto, podemos sinalar que o total de inactivos en
Galicia distribúese equitativamente entre ambos sexos dentro do eido da
Comunidade Autónoma, así como na provincia da Coruña, con todo atópanse
diferenzas importantes no resto das provincias galegas que ata mostran
tendencia inversas entre si: mentres que en Lugo e Pontevedra a maioría das
persoas inactivas son do sexo feminino, en Ourense ocorre o contrario e,
ademais, dun modo certamente acentuado, o 60% (59,2) dos homes discapacitados
ourensáns permanece inactivo, soamente o 40% (40,8) das mulleres discapacitadas
non busca traballo.
En canto ás persoas que se atopan en situación activa, a inmensa maioría atopan
traballo, acadando o 80% (78,96), isto significa que do total de persoas con
discapacidade en Galicia menos da carta parte están traballando o (23,5%).
A análise por provincias mostra que a provincia de maior inactividade é Ourense
en ambos sexos e a de maior actividade é A Coruña en térmos promedio, debido
principalmente á alta taxa de actividade masculina, que supera o 40%. A taxa de
actividade feminina máis elevada atópase en Pontevedra, onde máis da cuarta
parte das mulleres discapacitadas busca traballo, as que teñen éxito no seu
empeño representan mais de tres cuartas partes (o 76,6%), en definitiva supón
que case o 20% (19,7%) das mulleres discapacitadas de Pontevedra traballan,
sendo esta a proporción máis elevada da Comunidade Autónoma, seguido pola
Coruña, onde teñen emprego o 18,7%, cunha taxa inferior, pero moi próxima á de
Pontevedra.
Podemos afirmar que o número de persoas con discapacidade que busca traballo é
pequeno, pero a probabilidade de éxito é só relativamente aceptable, o que
arroxa cifras de desemprego elevadas. As taxas de desemprego son do 21,8% para
varóns e do 19,5% para mulleres. Estes datos indican que o nivel de desemprego
entre as persoas con discapacidades é máis elevado que para as persoas que non
presentan ningunha discapacidade. Con todo cabo destacar que, o contrario que
ocorre coa poboación en xeral, a porcentaxe de desemprego feminino é menor (Véxase
Anexo táboa 10).
É alentadora a cifra de 7,45% de taxa de desemprego feminino en Ourense, sendo
a máis baixa de Galicia, en contraste ca elevadísima taxa de desemprego
maculina na mesma cidade que supera o 40%. No resto das provincias maniféstase
un equilibrio entre sexos, aínda que hai diferenzas notables entre provincias,
sendo A Coruña a que arroxa menores taxas de desemprego (ca excepción feita das
mulleres en Ourense) (16 e 18% respectivamente para varóns e mulleres) e
manténdose Lugo e Pontevedra en taxas superiores ao 20% para ambos sexos.
O colectivo que nos ocupa padece no alto grao o azote dos tempos difícis no
mercado laboral, xa que ademais dos problemas comúns para toda a poboación,
padecen os propios da súa condición feminina e de discapacitadas. É comúnmente
coñecida e aceptada a maior incidencia do desemprego na poboación feminina,
cuxo orixe atópase en diversas razóns. Esta asimetría vese acentuada no caso de
que a muller sexa discapacitada. Con todo, hai un punto importante que afecta
de modo especial a este grupo de traballadoras: a elevada taxa de inactividade
que padecen. En efecto, as mulleres discapacitadas que conseguen un posto no
mercado laboral son moi poucas, non só debido ás dificultades vinculadas o seu
sexo e discapacidade, senón tamén as xeradas por si mesmas ou pola contorna próxima,
que fai que se autoexcluan do colectivo laboral activo, non chegando en moitos
casos a formar parte da poboación que busca emprego activamente.
En Galicia, os discapacitados que conseguen un traballo non chegan ás tres
cuartas partes dos considerados como poboación activa. En canto ás mulleres discapacitadas,
a situación paradóxicamente é lixeiramente millor, xa que algo máis do 80%
atopa unha ocupación remunerada; con todo non debe este dato ser interpretado
como unha presenza maior das féminas discapacitadas fronte aos varóns
discapacitados, xa que a proporción das mesmas que deciden buscar traballo é
moito menor que nos varóns.
En canto ós datos provinciais, a Táboa 10
indica que a provincia con maior taxa de desemprego é Ourense, pero debido
precisamente á alta incidencia en varóns -case un 30%-, mentres que as mulleres
discapacitadas soamente soportan unha taxa do 7,45%. A provincia con menor taxa
de desemprego en discapacitados é A Coruña, pero neste caso debido
especialmente o nivel de ocupación dos varóns.
8. Conclusións
- Un 9% da poboación española, algo máis de 3 millóns e medio de persoas,
padece algunha discapacidade. Delas, un 58% son mulleres. Entre as persoas de
65 e máis anos, o 32%, ten algunha discapacidade, aumentando notablemente estas
taxas cando a idade excede os 80 anos e nun grado aínda maior para aqueles que
superan os 85 anos, onde a porcentaxe de discapacitados é mais do 63 %, nas
mulleres esta incidencia moito máis elevada.
- A proporción de discapacitados en Galicia, con respecto os residentes, é
ligeramente superior á española. Por cada muller discapacitada galega hai 1,2
varóns.
-En térmos
relativos, a provincia galega con maior incidencia de discapacidades é Ourense,
especialmente en varóns.
- Para idades
superiores os 65 anos a tendencia, en canto a distribución de discapacidades
por sexos, invírtese, sendo maior o número de mulleres afectadas fronte os
varóns, tanto a nivel nacional como rexional.
- A maioría das
persoas maiores de 65 anos padecen polo menos tres tipos de discapacidades
diferentes, para todos os colectivos estudados. En Galicia este grupo é máis
numeroso que na totalidade do territorio nacional. A análise por provincias
indica que a pior situación preséntase en Pontevedra, onde máis do 80% dos
discapacitados sono por polo menos tres motivos, sendo en todos os casos as
mulleres as que levan a pior parte.
- En Galicia,
padecen polo menos tres discapacidades diferentes entre o 60% (A Coruña) e o
75% (Pontevedra) dos discapacitados maiores de 65 anos se son varóns, e entre o
73% (Lugo) e o 89% (Pontevedra) se son mulleres.
- As mulleres
discapacitadas galegas teñen similares dificultades que os varóns para atopar
traballo, mostrando unha lixeira melloría nas súas taxas de emprego, aínda que
con diferenzas moi significativas entre provincias. A taxa de inactividad nas
mulleres discapacitadas é máis elevada que nos varóns.
A incorporación
laboral é paseniña
Anexos
Taboa 1: Poboación en España por idade e sexo
Taboa 2: Poboación en Galicia por idade e sexo
Gráfico 1
Gráfico 2:
Taboa 3: Poboación discapacitada en España por idade e sexo
Taboa 4: Poboación e discapacidade por Comunidades Autónomas
de
Taboa 5: Proporción de varóns por cada muller con discapacidade
Gráfico 3: Poboación Española con algunha discapacidade. Distribución por Comunidades Autónomas.
Taboa 6: Análise provincial da incidencia das discapacidades na poboación galega entre 6 e 64 anos: a súa distribución por sexos.
Gráfico 4: % Poboación con algunha discapacidade. Análise comparativo. España. Galicia e provincias galegas.
Taboa 6: Análise provincial da incidencia das discapacidades na poboación galega entre 6 e 64 anos: a súa distribución por sexos e idades.
Taboa 7: Análise provincial da incidencia das discapacidades na poboación galega maior de 64 anos: a súa distribución por sexos.
Gráfico 5: Incidencia % discapacidades >65 años España. Galicia. Provincias galegas. Distribución por sexos.
Taboa 8: Análise provincial da incidencia das discapacidades na poboación galega maior de 64 anos: a súa distribución por sexos e idades.
Gráfico 6: > 65 años. Número de discapacidades %.
Gráfico 7: Número de discapacidades sufridas por un mesmo suxeito para a poboación maior de 65 anos por sexo. Nacional. Galicia e Provincias.
Taboa 9: Actividade económica de persoas con discapacidade por provincias e sexo. Galicia.
Taboa 10: Taxa de desemprego para discapacitados en Galicia.
ANEXO INFORME COCEMFE
http://www.cocemfe.es/factoresinactividadinformedelcermi2004.pdf
COCEMFE, Confederación Coordinadora Estatal de Minusválidos Físicos de España
FACTORES DE INACTIVIDADE DA MULLER CON
DISCAPACIDADE 2004
No noso país a
incorporación masiva das mulleres con discapacidade o mercado de traballo foi
un fenómeno relativamente recente e aínda así a taxa de actividade das
españolas está por baixo da media europea. Afondando neste tema atopámonos que
a taxa de actividade xeral da muller en España é un 25% menor que a do home
(42% e 67% respectivamente), e cun nivel de paro dúas veces superior (16,47 % e
8,06 %).
No marco europeo, o noso país atópase entre os de menor taxa de actividade
laboral (54,31 %) e consecuentemente cun nivel de desemprego superior á media
europea, nunha porcentaxe do 11,41 %.
Con este panorama é previsible imaxinar os obstáculos engadidos que atoparon as
mulleres con discapacidade para acceder a un posto de traballo, tendo en conta
multitude de factores que históricamente xogaron na súa contra; entre eles, un
sistema educativo non adaptado á discapacidade (deficiencias en accesibilidade
física, escasa formación do profesorado na materia, pouca adecuación das
adaptacións curriculares, escaseza de recursos en xeral, etc. ), nun entorno cultural demasiado sexista e
con mulleres con discapacidade non adestradas para conquistar o espazo público.
O presente Informe pretende en primeiro lugar, efectuar unha análise dos
factores reais e potenciais que entorpecen a incorporación da muller con
discapacidade ó mercado de traballo, factores de tipo persoal, familiar e
social; e en segundo lugar, as medidas que deberían adoptarse para modificar
esta situación, entre elas, as medidas de discriminación positiva, realizando
unha breve análise sobre a súa pertinencia.
En canto ós FACTORES
PERSOAIS enténdese que están absolutamente condicionados e son consecuencia
directa dos factores sociais. Entre eles atópanse os seguintes:
- Autopercepción negativa que as persoas con discapacidade teñen de si mesmas,
ás veces provocada polos propios estereotipos sociais, isto conleva unha
disminución da súa autoestima e unha falla de motivación para afrontar a dura
loita da procura dun emprego.
- Descoñecemento das propias capacidades e potencialidades, xerando isto unha
actitude pasiva; ó que se une no caso dalgunhas discapacidades, por exemplo, as
de tipo intelectual, unha falta de elaboración do propio concepto de
discapacidade.
- Descoñecemento das características que
actualmente definen o mercado laboral: sectores económicos máis puxantes,
competitividade extrema, etc.; e tamén do mundo da empresa, por exemplo,
dereitos e deberes dos traballadores, organigramas, etc. Ás veces este
descoñecemento vén provocado pola falla de organismos que proporcionen non
soamente información sobre medidas vixentes tendentes a favorecer a integración
laboral, senón tamén, que funcionen como axentes activos orientando o proceso
de inserción ó mercado de traballo.
- Carencias tanto de tipo formativo como de habilidades adaptativas
(comunicación, coidado persoal, auto-dirección, saúde e seguridade, lecer,
etc.); o que as leva a desempeñar postos de traballo de baixa remuneración
económica, escaso recoñecemento, etc.; constituíndose isto en factor
desestimulante para a procura de emprego.
- Para rematar sitúanse as limitacións obxectivas de tipo físico, psicolóxico
ou sensorial que leva aparelladas a discapacidade, e que en entornos máis
accesibles, proveedores dos apoios necesarios, por suposto, non se converterían
en auténticos freos á integración laboral.
Se nos centramos nos FACTORES FAMILIARES, atopamos que:
- Existen trabas familiares que obstaculizan o desenvolvemento integral da
muller con discapacidade, negándolle o dereito a ter unha parella, formar unha
familia, desenvolverse autónomamente, adquirir responsabilidades, etc. Parece
coma se a persoa con discapacidade, sobre todo, no caso das mulleres, estivese condenada
a vivir unha permanente infancia. Todo isto provoca que as propias familias
desconfíen das posibilidades reais que teñen os seus membros con discapacidade,
e xa que logo, non promovan as condicións adecuadas para que a incorporación o
mercado laboral sexa real e efectiva, comezando por apoiar a súa cualificación
profesional.
- As propias familias relegan á muller con discapacidade ó desempeño dun
TRABALLO NON MERCANTILIZADO (coidado dos seus proxenitores maiores, sobriños,
atención ás tarefas domésticas, etc.), diferenciándo do
EMPREGO.
- A sobreprotección
familiar é maior no caso das mulleres con discapacidade que no dos varóns e
convértese nun freo importante para a incorporación de persoas con discapacidade
o emprego. Este aspecto resulta paradoxal, posto que malia ser un factor que
reforza a inactividade laboral, tamén supuxo un instrumento de protección
importante nun país onde a protección social é bastante deficiente.
- Dificultade para conciliar a vida familiar e laboral. En moitos casos as
mulleres con discapacidade non se propoñen o seu acceso o mercado laboral polas
dificultades que entraña compatibilizar a súa vida familiar e laboral, en canto
a flexibilización de horarios, etc.
- Factores tales como que a administración do salario sexa realizada por parte
da familia, contribúen a que unha das principais motivaciones que implica o
traballo, a percepción duns ingresos económicos, desapareza, converténdoo nun
esforzo engadido. Xunto co feito de que para algunhas familias a pensión que
percibe a persoa con discapacidade supón un suplemento económico que lles
permite algúns extras, polo que prefiren que se renuncie ó desempeño dunha
actividade laboral, xa que esta conlleva a desaparición da pensión.
- No caso da discapacidade intelectual, a familia adoita actuar como filtro de
información achega das oportunidades laborais; polo que pode producirse o feito
de que a priori descarte ofertas de emprego, que finalmente puidesen resultar
válidas.
No eido dos FACTORES SOCIAIS efectúase unha análise das seguintes cuestións:
- Prexuizos sociais dos empregadores.
- Contorna comunitaria, contrastando hábitat rural e urban.
- Medidas de protección social, reflexionando se actúan como elemento disuasor
para o emprego.
- Infrarepresentación da muller con discapacidade en cargos decisorios do
movemento asociativo.
No referente a PREXUIZOS SOCIAIS DOS EMPREGADORES; en liñas xerais podemos
afirmar que o empresariado segue sendo moi sexista, as mulleres teñen máis
trabas á hora de acceder a un posto de traballo e ascender profesionalmente.
Nisto as mulleres con discapacidade non son unha excepción, tanto é
así que do total de persoas con discapacidade contratadas, únicamente 35 - 40 %
correspóndese con inserción feminina.
Outro feito no que
estamos de acordo é que para determinados postos de traballo desempeñados
habitualmente por mulleres, aspectos como a presenza física, a imaxe, etc.
xogan un importante papel no momento da contratación tanto para homes como para
mulleres, pero que no caso da discapacidade poden resultar máis evidentes e
influír negativamente nunha posible contratación de mulleres discapacitadas.
Os traballos ofertados ás persoas con
discapacidade, xa sexan, mulleres ou homes adoitan caracterizarse por ser
traballos que esixen gran esforzo físico (carga e descarga) ou infravalorados
socialmente (barrendeiros), adaptándose mellor a este perfil o home.
En canto á análise efectuada sobre a INFLUENCIA DO ENTORNO COMUNITARIO pódese
afirmar que aínda que no hábitat rural existen algunhas trabas engadidas como a
disposición de menos información, escaseza de servizos de orientación e
intermediación laboral, baixo desenvolvemento industrial, maior arraigo dos
roles sociais que tradicionalmente atribuíronse á muller; con todo, as posibilidades
de atopar un emprego de menor cualificación ou participando por exemplo nos
negocios familiares son maiores. Por iso quizá a contorna rural abre máis
posibilidades laborais no caso das persoas con discapacidade intelectual.
Aínda tendo en conta todo o anterior, tanto no medio rural como no urban,
existen unha serie de barreiras que dificultan o acceso ó mercado de traballo,
sen distinción de xénero; como son:
- Falla de medios de comunicación e transporte adaptado.
- Illamento social, que quizá afecta máis á muller con discapacidade, posto que
interactúa menos coa contorna, relaciónase menos, polo que “non existe
socialmente”.
- Inaccesibilidade do entorno.
- Falla de información e coñecemento sobre os recursos da zona.
- Prexuizos e estereotipos que enmascaran as verdadeiras capacidades e
potencialidades da persoa con discapacidade.
- Falla de adecuación entre a formación da persoa con discapacidade e a oferta
laboral.
Con referencia ás MEDIDAS DE PROTECCIÓN SOCIAL é importante destacar as
distintas medidas, que a nivel europeo, estanse levando a cabo contra a
discriminación cara ó colectivo de persoas con minusvalía; emprendeuse unha
campaña coa inclusión do artc. 6.a en o Tratado de Ámsterdam que establece a
posibilidade de -adoptar medidas axeitadas para loitar contra toda
discriminación por motivos de sexo, orixe social ou étnico, relixión ou
crenzas, minusvalía, idade ou tendencias sexuais-.
Ademais, un Informe do Parlamento Europeo insta ás institucións comunitarias e
aos Estados membros a que: revisen as súas políticas de emprego e de acceso ao
mesmo, pide á Comisión que publique un código de boas prácticas sobre o emprego
de persoas discapacitadas.
Así mesmo, este informe fai referencia expresa
á marginación feminina e pide á Comisión e ós estados membros que: contrarrestren
a dobre discriminación da muller con discapacidade mediante proxectos e
políticas, e que publiquen estatísticas separadas referentes a homes e
mulleres.
Afirmar que as medidas de protección social existentes neste momento disuaden
ás mulleres con discapacidade na procura dun emprego é bastante perigoso, xa
que hai moitas persoas con graves dificultades para traballar, para quen a
pensión é o único ingreso; ademais de que as oportunidades que teñen de atopar
un traballo ben remunerado son poucas. Polo que se opta pola pensión, sobre
todo, cando esta forma parte dos ingresos familiares ou a muller con
discapacidade goza de boa autonomía para atender as tarefas domésticas, neste
caso é máis rendible traballar en casa e percibir a pensión, que traballar fose
e renunciar a ela; posto que os ingresos económicos en ambos supostos van ser
similares. É necesario reflexionar sobre a posible compatibilidad das pensións,
subsidios ou outro tipo de prestaciones económicas coa percepción dun salario,
marcando evidentemente un límite máximo ao nivel de ingresos. Isto é así, tendo
en conta por unha banda, o costo engadido que supón ter unha discapacidade, en
canto a gastos médicos, adaptacións, etc.; e por outra, as dificultades para
atopar un traballo xustamente remunerado.
En canto a se A MENOR PRESENZA DE MULLERES CON DISCAPACIDADE EN POSTOS DE
DIRECCIÓN DO MOVEMENTO ASOCIATIVO PODE CONVERTERSE NUN DESESTÍMULO PARA A
PROCURA DE EMPREGO hai que afirmar rotundamente que si.
A muller con discapacidade ocupará cargos decisorios nas organizacións
que as representan, porque isto seguramente axudará a que outras mulleres con
discapacidade tomen conciencia e promovan oportunidades de traballo e a que se
impulsen accións de discriminación positiva.
A menor presenza de
mulleres con discapacidade en órganos de dirección vén motivada por dúas
cuestións, basicamente:
- Factores persoais, familiares e sociais analizados anteriormente.
- Reflexo así mesmo da escasa participación das mulleres en moitos eidos da
sociedade española.
Neste apartado cabo facer unha reflexión: ¿por que se o número de mulleres con
discapacidade nas nosas asociacións é superior ó de homes, con todo, a
proporción destas que consegue cargos de responsabilidade é moi inferior?
En canto ás MEDIDAS A ADOPTAR para mellorar a situación que neste momento é
obxecto da nosa reflexión, non basta soamente con establecer medidas de
discriminación positiva; malia que estas sobre todo ó principio poden funcionar
como elemento impulsor, ata tanto estea asumido e entendido que as mulleres con
discapacidade poden perfectamente incorporarse ao mercado laboral sen ningún
tipo de limitación derivada da súa condición de xénero e discapacidade.
É necesario sobre todo que en todas as políticas desenvolvidas polos poderes
públicos introdúzanse como eixe de acción horizontal medidas e actuacións
dirixidas ás mulleres con discapacidade. Complementariamente existen outro tipo
de medidas cuxa posta en práctica melloraría a situación de emprego da muller
con discapacidad. Entre elas, as seguintes:
- Potenciación de políticas, tanto activas como de protección social, buscando
fórmulas que teñan en conta a realidade de maior desventaja social da muller
con discapacidade. Por exemplo, proporcionando os apoios necesarios para a
atención a persoas maiores dependentes, de tal modo que esta non recaiga
exclusivamente na muller con discapacidade e se convirta nun obstáculo para a procura de
emprego.
- Diversificación da formación para evitar a segmentación tradicional que
existe no mercado laboral (as mulleres seguen cursos de auxiliar administrativo
e os homes fontanería ou carpintería metálica).
- Aumento da presenza de mulleres con
discapacidade nos medios de comunicación, pero non como víctimas ou imaxe das
súas asociacións, senón como mulleres.
- Traballo conxunto do movemento asociativo e da Administración no deseño e
implementación de medidas, tanto na atención persoal (superación de barreiras
psicolóxicas) como no medio (non deseñado para facelo accesible ás persoas con
discapacidade).
- Organización de cursos para mellora de competencias sociais das persoas con
discapacidade.
- Necesidade de conseguir unha nova certificación de profesionalidade, cuxa
especialidade sexa a formación en competencias sociais e a orientación laboral.
- Creación e mantemento de sólidas estructuras de emprego con apoio, onde se
ofrezan accións de intermediación, formación e inserción laboral para
identificar necesidades individuais e elaborar itinerarios de inserción persoalizados.
- Legalización e recoñecemento do “Emprego con Apoio”, estable e continuo no
tempo.
- Cumprimento das cotas de reserva de emprego para persoas con discapacidade
(2% en empresas privadas e 3% en empresas públicas), así como o incremento
destas cotas a favor exclusivamente das mulleres.
Neste senso produciuse un importante avance co II Plan de Emprego para persoas
con discapacidade 2002-2004, acordado entre o M.T.A.S. y o CERMI, sobre medidas
para mellorar as oportunidades de emprego das persoas con discapacidade.
Este Plan contempla o fomento de actuacións
para mellorar a inserción da muller con discapacidade, priorización nos
diferentes programas de inserción, a formación, etc. O importante deste acordo
é que realmente prográmense ditas actuacións e difúndanse o suficiente para que
poida beneficiarse o maior número de posible de mulleres.
CONCLUSIÓNS
- Malia que existe un conxunto bastante amplo de factores que dificultan o
acceso da muller con discapacidade ó mercado de traballo e que son comúns a
todas as discapacidades, tamén se dá o feito de factores que inflúen de modo
máis exclusivo nunha discapacidad concreta (por exemplo, as barreiras de
comunicación no caso da xordeira) ou cando a discapacidade afecta con maior
intensidade (por exemplo, as limitacións obxectivas de tipo físico ou
psicolóxico no caso das discapacidades severas). Xa que logo, a lexislación e
as medidas de Política Social serán o suficientemente flexibles para atender as
especificidades que implica o colectivo tan diverso da discapacidade.
- Necesítanse medidas que favorezan a conciliación da vida familiar e laboral:
redución ou flexibilización de xornadas laborais por coidado de fillos ou
outros familiares dependentes, ampliación e abaratamiento dos servizos de gardería,
residencias de maiores, centros de atención a persoas con discapacidade, etc.
- Existencia de barreiras á integración laboral moi similares, tanto no entorno
rural como no urban, malia que no primeiro danse algunhas dificultades
engadidas como menor desenvolvemento industrial, por exemplo; con todo ofrece
outras modalidades de emprego, de menor cualificación, máis familiar, que pode
ser o óptimo para algúns tipos de discapacidade.
- As medidas de protección social existentes neste momento constitúen un axente
disuasor para o emprego de persoas con discapacidad, posto que son
incompatibles cos ingresos procedentes dunha actividade laboral, que na maioría
dos casos non son superiores ao S.M.I. Polo que, as mulleres con discapacidad
adoitan optar pola percepción da pensión e realizar as tarefas domésticas se é
posible.
-O colectivo que nos
ocupa pode acollerse con máis facilidade que os homes ás medidas de protección
social, porque se lle incentiva máis desde a familia e o entorna social.
- A presenza feminina nos órganos de dirección do movemento asociativo debe
aumentar, difícilmente poden defenderse os seus intereses se nós, as
directamente interesadas non estamos presentes nos foros onde se toman as
decisións.
ANEXOS
ANÁLISE PORCENTUAL DAS RESPOSTAS Ao
CUESTIONARIO SOBRE FACTORES DE INACTIVIDAD DA MULLER CON DISCAPACIDAD FACTORES
PERSOAIS, segundo orde de prioridadE:
-Autopercepción negativa 28,57 %
-Carencias formativas e adaptativas, xunto co descoñecemento das características do mercado 19,04 %
-Descoñecemento das propias capacidades 14,28 %
-Falla dunha axeitada orientación laboral 9,52 %
-Ausencia de organismos para favorece-la inserción laboral 4,76 %
-Limitacións obxectivas consustanciais a discapacidade, sobor de todo, nos casos de maior severidade 4,76 %
FACTORES FAMILIARES, segundo a orde de
prioridade:
As familias relegan a muller con discapacidade o desempeño dun traballo circunscrito o eido doméstico 35 %
Sobreprotección familiar 30 %
A familia proxecta a imaxe distorsionada que a sociedade posúe da discapacidade 25%
Dificultades para conciliar a vida familiar e laboral 10 %.
OS
PREXUZOS DOS EMPREGADORES CARA A CONTRATACIÓN DE PERSOAS CON DISCAPACIDADE,
¿PESAN MÁIS SI ÉSTAS SON MULLERES?
Non, idénticos prexuizos que para as mulleres en xeral 40 %
Sí, posto que factores como a importancia da imaxe física na búsqueda de emprego, para as mujeres con discapacidade se convirten nun obstáculo máis forte que para os homes 50 %
Sí, idénticos prexuizos que os experimentados polos homes con discapacidade 10%.
DIFERENCIAS
DOS FACTORES PROCEDENTES DO ENTORNO COMUNITARIO, DEPENDENDO DE SI É RURAL OU
URBAN.
Non existen diferencias, as barreiras son as mesmas no hábitat rural que no urban 42,85 %
Existen algunhas trabas engadidas no entorno rural 35,71 %
Maiores posibilidades laborais no eido rural para traballos de menor cualificación e de tipo familiar 21,42 %
AS
MEDIDAS DE PROTECCIÓN SOCIAL ACTUAIS COMO FACTOR DISUASOR NA PROCURA DE EMPREGO.
Sí 50 %
As medidas de protección social compatibles ca percepción dun salario, se transformarían en elemento impulsor do emprego 21,42 %
Son máis disuasorias cando forman parte dos ingresos da unidade familiar 14,28 %
Non, posto que a inactividade da muller con discapacidade depende de outros factores 14,28 %
INFLUENCIA
NO EMPREGO DA MULLER CON DISCAPACIDADE A
SÚA MENOR REPRESENTACIÓN NOS CARGOS
DECISORIOS DO MOVEMENTO ASOCIATIVO
SI 82%
NON 18%